Diwaanka Curiye
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Diwaanka Curiye (waxaa sidoo kale loo yaqaan Diiwaanka Curiye) waa shax lagu soo koobay curiyayaasha kiimikada oo dhan. Curiye waa walax aan loo kala saari karin qeybo kiimikad kale, oo atamyadiisa oo dhan leeyihiin isku tiro protoon. Curiyayaasha waxaa shaxda loogu kala horreysiiyay tirada atamiga (tirada protoonka ku jira udubka atamka), laga bilaabo hydrogen oo tiradiisu tahay 1.
Qaabka shaxda ma aha mid loo qorsheeyay oo kaliya si u fiicnaato eegistu. Safafka (periods) iyo tiirarka (groups) waxay muujinayaan sida elektaroonnada ay ugu kala fadhiyaan heerarka ku wareegsan udubka. Curiyayaasha isku tiir ah waxay caadi ahaan leeyihiin tiro isku mid ah oo elektaroon ah oo ku jira heerka ugu dibedda, taas oo keenaysa in ay dhaqan kiimikad isku dhow muujiyaan.
Taariikhda
Nooca shaxda ee caanka ah waxaa lagu tiriyaa saynisyahan Ruush ah Dmitri Mendeleev, oo qarnigii 19-aad soo bandhigay habeyn ku salaysan miisaanka atamiga iyo isku ekaanshaha dhaqanka kiimikada. Mendeleev meelo bannaan ayuu ka tagay curiyayaal aan weli la helin, wuxuuna saadaaliyay sifooyinkooda. Markii dambe, ka dib helitaanka udubka atamka iyo protoonka, habeyntu waxay u wareegtay tirada atamiga oo ka sax ah miisaanka.
Qaybaha shaxda
Shaxda waxaa lagu kala saaraa qaybo waaweyn: biraha (metals) oo kuleylka iyo korontada gudbiya, ka-birayaasha (non-metals), iyo kuwa dhexe ee sifooyin labada dhinac leh. Waxaa kaloo jira kooxo la magacaabay, sida biraha alkali, biraha alkaline earth, halogens, iyo neefaha noble (kuwa aan si fudud isku darsamin). Labada saf ee hoose, lanthanides iyo actinides, badanaa waxaa gooni loo qoraa si shaxda u yaraato ballaadhkeeda.
Tirada curiyayaasha
Ilaa hadda waxaa aqoonsan yahay 118 curiye, taas oo magaca "118 Curiye" ka soo jeedo. Kuwa tiradoodu ka sarrayso ugu badan waa kuwo lab-lab (laboratory) gudaha lagu soo saaray, aadna u degganaan yar leh, oo daqiiqado ama ilbiriqsiyo yar ka dib kala baxa. Curiyayaasha cusub magacyadooda iyo aqoonsigooda waxaa xaqiijiya ururka caalamiga ah ee kiimikada, IUPAC.