DNA

DNA (oo laga soo gaabiyay 'deoxyribonucleic acid', Af-Soomaali loo dhigo 'aashitada nukliyeegga ah ee oksijiin-yaraysan') waa molecule dheer oo unugyada nafleyda badankood ku kaydiya tilmaamaha hidde-sidaha. Tilmaamahaas ayaa unugga u sheega sida uu u sameeyo borotiinnada iyo sida uu u shaqeeyo.

DNA waxaa laga helaa bakteeriyada, fangaska, dhirta iyo xayawaanka. Unugyada leh nukleus (xarunta unugga), sida kuwa dadka, inta badan DNA-du waxay ku jirtaa nukleuska, in yar oo kalena waxay ku jirtaa mitokondariyada. Fayrasyada qaarkood DNA bay isticmaalaan, kuwo kalena RNA.

Qaab-dhismeedka

DNA waxay ka kooban tahay laba xadhig oo isku wareegsan, qaab loo yaqaan 'jaranjaro laba-lugood' (double helix). Xadhig kastaa wuxuu yahay silsilad nukliyootiidyo ah. Nukliyootiid kastaa wuxuu ka kooban yahay sonkor (deoxyribose), koox fosfaat, iyo saldhig nitrojiin leh. Saldhigyada waa afar: adenine (A), thymine (T), guanine (G) iyo cytosine (C).

Labada xadhig waxay isku xidhan yihiin xidhmo hydrogen ah oo u dhexeeya saldhigyada: A had iyo jeer waxay la xidhaa T, G-na waxay la xidhaa C. Sababtaas awgeed, marka la kala furo labada xadhig, mid kastaa wuxuu noqon karaa tusaale lagu dhiso xadhig cusub. Habkaas ayaa suurtogeliya in DNA-du isku koobiyeyso ka hor inta aan unuggu kala qaybsan.

Shaqada macluumaadka

Isku xigxiga saldhigyada ayaa ah 'far-qoraalka' hidde-sidaha. Qayb ka mid ah DNA-da oo tilmaan gaar ah sida borotiin loo sameeyo ku qorney waxaa la yidhaa hidde (gene). Marka la isticmaalayo hidaha, DNA-da ayaa marka hore loo koobiyeeyaa RNA (transcription), ka dibna RNA-da ayaa loo turjumaa silsilad amino-aashito ah oo borotiin noqonaysa (translation). Saddex saldhig oo isku xiga ayaa u taagan hal amino-aashito, taasoo loo yaqaan koodhka hidaha.

Isbeddel iyo hidasiin

Khaladaad yaryar ayaa dhici kara marka DNA-du is-koobiyaynayso, ama waxaa keeni kara shucaac iyo kiimikooyin. Isbeddelladan (mutations) qaarkood saameyn ma leh, qaarna waxay beddelaan sida borotiinku u shaqeeyo. Unugyadu waxay leeyihiin nidaamyo dayactir oo khaladaadka badankood saxa. Isbeddellada ku dhaca unugyada taranka ayaa u gudbi kara farcanka, waana mid ka mid ah aasaaska kala duwanaanshaha noolaha.

Isticmaal cilmiyeed iyo caafimaad

Farsamooyinka lagu akhriyo isku xigxiga DNA (sequencing) waxaa loo adeegsadaa baaritaanka cudurrada hidde-sidaha, daraasadda isku-xidhka noocyada nafleyda, iyo baaritaanka dembiyada. DNA-da laga qaado laba qof waxay muujin kartaa xidhiidh qaraabo. Sidoo kale, tignoolajiyada hidde-sidaha waxaa lagu beddelaa hidaha bakteeriyada iyo dhirta si ay u soo saaraan walxo la doonayo.