Doofaar

Doofaar (magaca sayniska: Sus scrofa domesticus) waa xayawaan naaslaha ah oo dadku barbaariyaan si ay hilib, xaydh iyo maqaar uga helaan. Wuxuu ka soo jeeda doofaarka duurjoogta (Sus scrofa), oo weli ku nool yahay qaybo badan oo Yurub iyo Aasiya ah. Doofaarka wuxuu ka mid yahay xayawaanka ugu horreeya oo dadku barbaariyeen, iyadoo la aaminsan yahay in barbaarintiisu bilaabatay kumanaan sano ka hor, Aasiya iyo Bariga Dhexe.

Doofaarka waa cunto-kala-duwan (omnivore): wuxuu cuni karaa xididdo, caleemo, midho, dixiri iyo hadhaaga cuntada. Sababtoo ah hab-cunistaas ballaaran iyo taranka degdega ah, waxaa lagu barbaariyaa qaybo badan oo adduunka ah, gaar ahaan Bariga Aasiya, Yurub iyo Ameerika. Warshadaha hilibka doofaarka waa mid ka mid ah kuwa ugu waaweyn caalamka.

Astaamaha jirka

Doofaarka wuxuu leeyahay jir buuran, san dheer oo cad ah (snout) oo u adeegta qodista dhulka iyo raadinta cuntada, indho yaryar iyo dhego waaweyn. Maqaarku wuxuu leeyahay timo adag oo yar. Doofaarku ma laha cadar-dhareed badan, taas oo keenta inuu ku qaboojiyo naftiisa dhoobo ama biyo marka ay kulaylku sarreeyo. Noocyada la barbaariyay waxay ku kala duwan yihiin midab, cabbir iyo miisaan; qaar waaweyn ah waxay gaari karaan boqolaal kiilo.

Taranka iyo barbaarinta

Doofaarka dheddig (sow) wuxuu dhalaa ilmo badan mar kasta — inta badan ka badan lix — kadib uur qaadis oo ku dhow afar bilood. Sababtoo ah tirada ilmaha iyo koritaanka degdega ah, doofaarku waxaa loo tixgeliyaa xayawaan hilib-badan-soo-saara. Barbaarinta casriga ah waxay isticmaashaa xero xiran, cunto la isku dhafay, iyo talaal-bixin si looga hortago cudurro.

Diinta iyo dhaqanka

Diinta Islaamka iyo Yuhuudda waxay hilibka doofaarka u tixgeliyaan wax aan la cunin (xaaraan/aan kosher ahayn). Sababtaas, dalalka ay Muslimiintu ku badan yihiin — Soomaaliya oo ka mid ah — barbaarinta doofaarka aad bay u yar tahay ama ma jirto. Dhinaca kale, dalal badan oo Aasiya, Yurub iyo Ameerika ah, hilibka doofaarka waa qayb muhiim ah oo cuntada caadiga ah.

Caafimaad iyo cilmi-baaris

Doofaarka wuxuu qaadi karaa cudurro ku faafa xayawaanka kale iyo mararka qaarkood dadka, sida qandhada doofaarka Afrikaanka (African swine fever) oo si weyn u saameeya warshadaha. Sidoo kale, sababtoo ah xubnaha jirkiisu la mid yihiin cabbir iyo shaqo kuwa dadka, doofaarka waxaa loo isticmaalaa cilmi-baaris caafimaad iyo tijaabooyin ku saabsan beddelka xubnaha.