Dooli

Dooli (magaca sayniska: Mus musculus, Ingiriis: house mouse) waa xayawaan yar oo ka mid ah naasleyda qoyska jiirarka. Waxa uu leeyahay jidh gaaban, dheg wareeg ah, indho madow oo waaweyn, iyo dabo dheer oo timo yar leh. Midabku badanaa waa cawl ilaa bunni-madow, caloosha oo ka khafiifsan.

Dooligu wuxuu ka mid yahay noocyada ugu baahsan adduunka. Wuxuu ku faafay meel walba oo dadku degan yahay, maadaama uu ku tiirsan yahay guryaha, bakhaarrada iyo goobaha cuntada lagu kaydiyo. Sidaas darteed waxaa loo yaqaan noole 'la-deggan dadka' (commensal), oo ka faa'iidaysta deegaanka bini'aadamku sameeyo.

Muuqaalka iyo cabbirka

Jidhka doolida caadiga ah wuxuu dhererkiisu gaadhaa dhawr sentimitir, dabaduna waxay ku dhow tahay dhererka jidhka. Miisaankiisu waa mid aad u fudud. Ilkaha hore (qaniinyaha) had iyo jeer way koraan, taas awgeed dooligu wuxuu si joogto ah u ruugaa alaab adag si uu ilkihiisa u soo gaabiyo. Waxaa kale oo uu leeyahay shaarubo (timo dareen) oo uu ku garto meelaha cidhiidhiga ah, maadaama aragguhu aanu aad u fiicnayn.

Dabeecadda iyo cuntada

Dooligu inta badan habeenkii ayuu firfircoon yahay. Wuxuu cunaa cunto kala duwan: midho, hadhuudh, sarreen, bariis iyo hadhaaga cuntada dadka. Wuxuu buul ka dhistaa waraaqo, dhar iyo caws, badanaa derbiyada dhexdooda ama meelaha qarsoon. Kooxo ayuu ku noolaadaa, waxaana jira kala sarreyn u dhexeysa ragga.

Taranka

Dooligu si degdeg ah ayuu u taranaa. Dheddigu wuxuu sannadkii dhali karaa dhowr jeer, ilmo badanna ayaa hal mar dhalan kara. Dhallaanku wuxuu ku dhashaa iyagoo indho la' oo timo la', laakiin dhawr toddobaad gudahood ayay iskood u noolaan karaan. Sababtaas awgeed tirada doolida si dhaqso ah ayay u kordhi kartaa marka cunto iyo hoy la helo.

Xiriirka dadka

Dooligu wuxuu waxyeello u geystaa cuntada la kaydiyo, waraaqaha, fiilooyinka korontada iyo dharka. Waxa kale oo uu qaadi karaa jeermis iyo cudurro qaar. Sidaas darteed guryaha waxaa loo isticmaalaa dabinno, sun iyo hab ka hortag ah oo daloolada la xiro. Dhinaca kale, nooc dooli ah oo la barbaariyey (dooliga shaybaadhka) waxaa si weyn loogu isticmaalaa cilmi-baadhista caafimaadka iyo hidde-sidaha, maadaama hidde-sidihiisu qaybo badan la wadaago kan bini'aadamka.