Doox

Doox waa qaab dhulka ah oo dheer, hoos u godan, oo u dhexeeya labo dhinac oo sare u kaca sida buuro, kuro ama gebi. Inta badan doox waxaa jira jid biyo oo hoosta maraya — webi, tog ama durdur — kaas oo waqti dheer ku nadiifiya oo ku qoto dhulka.

Dooxyada waxay ku baahsan yihiin dhammaan qaaradaha, badda hoosteedana way ka jiraan. Cabbirkoodu wuu kala duwan yahay: qaar waa tog cidhiidhi ah oo dhawr mitir ah, qaarna waa dhul-hoosaad ballaaran oo boqolaal kiiloomitir socda. Dad badan ayaa dooxyada degganaa taariikh ahaan, maxaa yeelay biyo, ciid bacrin ah iyo waddooyin fudud ayaa laga helaa.

Sida ay u samaysmaan

Habka ugu badan waa nabaad-guurka biyaha (erosion): webigu wuxuu qaadaa dhagaxa iyo carrada, waqti dheerna wuxuu dhulka ku qodaa jid hoos u sii dheeraanaya. Marka gebiyada dhinacyada ah ay dumaan oo roobku dhaqo, dooxu wuu ballaadhaa. Waxa kale oo dooxyo sameeya baraf-socod (glacier) — kuwaas oo tagaa qaab 'U' ah oo sallax leh, halka dooxyada webiyadu badanaa qaab 'V' ah leeyihiin. Dhaqdhaqaaqa dhulka (jajabka qolof-dhulka) ayaa iyaguna sameeya doox toosan oo dheer, oo loo yaqaan doox jeexan.

Noocyada

Doox-V waa mid cidhiidhi ah oo webi cusub ku jiro, dhinacyaduna aad u qoto dheer yihiin. Doox-U waxaa sameeyay baraf, salkeeduna waa ballaaran. Doox dhaadheer oo aad u qoto dheer, dhinacyaduna dhagax adag yihiin, waxaa loogu yeeraa kaanyon. Dooxyada jajabka dhulka — sida kuwa Bariga Afrika — waxay ka dhashaan in dhulku kala fogaado, badhtankuna hoos u dego.

Dadka iyo isticmaalka

Sababtoo ah dooxyada waxaa lagu uruuriyaa ciid webiga keenay, dhulkoodu waa mid beeraha ku habboon. Ilbaxnimooyin badan oo hore ayaa ka bilowday dooxyo webi. Dooxyada waxay sidoo kale bixiyaan marin fudud oo dhex mara buuraha, waxaana lagu dhisaa waddooyin iyo tareen. Dhinaca kale, dooxyadu waxay khatar u yihiin fatahaad, gaar ahaan marka roobabku ku soo urursadaan hal jid.