Dumar

Dumar (mid keli ah: naag ama haween) waa bini'aadamka dheddigga ah ee qaan-gaadhay. Ereyga waxaa badanaa loo isticmaalaa in lagu kala saaro ragga iyo carruurta dheddigga ah ee weli qaan-gaadhin, oo loogu yeedho gabdho. Luqadaha kale, ereygu wuxuu u dhigmaa "woman" (Ingiriisi), "امرأة" (Carabi) iyo "femme" (Faransiis).

Micnaha ereyga wuxuu ku salaysan yahay laba dhinac oo isku dhafan: astaamo bayoolooji ah (sida hidde-sideyaasha, hormoonnada iyo qaab-dhismeedka jirka) iyo door bulsheed oo dhaqan iyo waqti ku kala duwan. Cilmiga bulshada waxaa caadi ah in la kala saaro jinsiga bayoolojiga ah (sex) iyo aqoonsiga jinsiyeed ee bulshada dhistay (gender).

Dhinaca bayoolojiga

Inta badan, dumarku waxay leeyihiin laba kroomosoom oo X ah (XX), ugxan-sameeyayaal (ovaries) samaysa ugxanta iyo hormoonno ay ka mid yihiin estrogen iyo progesterone, iyo qaab-dhismeed taranka oo ay ka mid tahay ilmo-galeenka. Qaan-gaadhka kadib, jirku wuxuu bilaabaa wareegga caadada, kaas oo sii socda ilaa xilliga caadada joogsato (menopause). Waxaa jira kala duwanaansho dabiici ah — sida xaaladaha intersex-ka — oo aan buuxin sifooyinkan caadiga ah.

Uurka iyo caafimaadka

Awoodda uur-qaadka iyo dhalmadu waa arrin sameysay in nidaamyada caafimaadku qayb gaar ah u sameeyaan, oo la yiraahdo caafimaadka hooyada. Dhimashada la xiriirta uurka iyo dhalmada waxay aad ugu kala duwan tahay dalal, iyadoo ay saameeyaan helitaanka adeegyada, tirada dhakhaatiirta umulisada ah, iyo masaafada isbitaallada. Sidoo kale waxaa jira cudurro ka badan dumarka, sida kansarka naasaha iyo kan afka ilmo-galeenka.

Door bulsheed iyo shaqo

Bulshooyinka badankood, dumarka waxaa loo qoondeeyay shaqo daryeel oo guriga ah — korinta carruurta, cunto-kariska, iyo daryeelka waayeelka — badanaana aan lacag lagu bixin. Qarniyadii dambe, ka qaybgalka suuqa shaqada ee dumarku wuu kordhay, laakiin farqiga mushaharka iyo tirada dumarka jagooyinka sare ayaa weli ka hooseeya ta ragga meelo badan. Beeraha iyo ganacsiga yaryar ee dalalka soo koraya, dumarku waa qayb weyn oo shaqaalaha ka mid ah.

Xuquuq iyo isbeddel sharci

Qarniyadii 19-aad iyo 20-aad, dhaqdhaqaaqyo u ololeeyay xuquuqda dumarka waxay ku guuleysteen in la helo xaqa codbixinta, hantida lahaanshaha iyo waxbarashada. Heshiisyada caalamiga ah — sida CEDAW ee Qaramada Midoobay — waxay dalalka ku baaqaan in la joojiyo takoorka ku salaysan jinsiga. Si kastaba, sharciyada iyo hirgelintooda ayaa aad u kala duwan, gaar ahaan arrimaha dhaxalka, guurka iyo magangalyada ka dhanka ah rabshadaha.