Duumo

Duumo (malaariyo) waa cudur ka dhasha dulin (parasite) yar oo la yiraahdo Plasmodium. Dulinkaas wuxuu galaa jidhka qofka marka ay qaniintoosay kaneeco dheddig ah oo ka tirsan qoyska Anopheles. Astaamaha caadiga ah waa qandho, gariir, madax-xanuun, murqo-xanuun iyo daal. Cudurka wuxuu inta badan ku badan yahay gobollada kulaylaha, gaar ahaan Afrika ka hooseysa Saxaraha.

Duumo qofka lama qaado si toos ah — ma faafo hawada ama taabashada. Faafitaanka wuxuu ku xiran yahay wareegga u dhexeeya bini'aadamka iyo kaneecada. Sidaas darteed hababka ka hortagga waxay diiradda saaraan jebinta wareeggaas: ilaalinta qaniinyada iyo daaweynta dadka qaba si dulinku uusan kaneecada u gudbin.

Sababta iyo noocyada dulinka

Dhowr nooc oo Plasmodium ah ayaa dadka ku dhaca. Plasmodium falciparum waa kii ugu culus, waana kan sababa inta badan geerida, gaar ahaan Afrika. Plasmodium vivax wuxuu ku badan yahay Aasiya iyo Ameerika Latin, wuxuuna leeyahay awood uu beerka ku hurdo muddo dheer, kadibna dib u soo noqdo. Waxaa kale oo jira P. malariae, P. ovale iyo P. knowlesi oo ka soo gudba xayawaanka.

Astaamaha iyo dhibaatooyinka

Astaamaha waxay soo baxaan toddobaadyo ka dib qaniinyada. Qandhada waxay marmar u timaadaa wareegyo: gariir, kadib heerkul sare, kadibna dhididka. Carruurta yaryar iyo dumarka uurka leh waxay ugu nugul yihiin. Nooca daran ee falciparum wuxuu keeni karaa dhiig-yaraan halis ah, duumada maskaxda (cerebral malaria), sonkorta dhiigga oo hoos u dhacda, iyo shaqo-xumada kelyaha. Baaritaanka wuxuu ku dhisan yahay muraayadda dhiigga (microscopy) ama baaritaanka degdegga ah ee RDT.

Daaweynta

Daawada aasaasiga ah maanta waa isku-darka ku saleysan artemisinin (ACT), oo laba daawo isku dhafan si dulinku uusan u yeelan iska-caabbin. Kiisaska culus waxaa loo isticmaala artesunate lagu duro. Nooca vivax wuxuu u baahan yahay daawo dheeraad ah oo ka takhalusa dulinka ku hurda beerka. Chloroquine, oo hore ugu badnaa, meelo badan wuu iska-caabbin la kulmay.

Ka hortagga

Hababka la isticmaalo waxaa ka mid ah shabaqyada sariirta ee sunta lagu daray, buufinta gudaha guryaha, iyo ka takhalusidda meelaha biyaha taagan ee kaneecada ku tarmaan. Dhowr tallaal oo duumada looga hortago ayaa la sameeyay oo carruurta lagu bixiyaa gobollada faafitaanku sarreeyo. Sidoo kale dadka safraya waxay isticmaali karaan daawo ka hortag ah.