Dux

Dux (dufan, baruur) waa koox walxo cunto oo ka mid ah saddexda nafaqo ee waaweyn — dux, borotiin iyo kaarbohaydrayt. Kiimikada, dux badan oo cuntada laga helo waa triglyceride: molecule ka kooban gliserool iyo saddex asiidh dufan (fatty acid) oo ku xidhan. Dux kuma milmo biyaha, waana ka fudud yahay, sidaas darteed ayuu dul sabbaynayaa marka la isku daro.

Marka la cuno, dux wuxuu bixiyaa tamar ka badan intii kaarbohaydraytku bixin karo isku miisaan ah — qiyaastii labanlaab. Jirka ayaa ku kaydiya unugyada dufanka (adipose tissue), wuxuuna u adeegsadaa tamar, kulaylka la ilaaliyo, iyo daboolka xubnaha gudaha.

Noocyada asiidhyada dufanka

Asiidhyada dufanka waxaa loo kala saaraa iyadoo lagu salaynayo xidhiidhka kaarboonka. Kuwa 'buuxsan' (saturated) ma laha xidhiidh labanlaab ah; badanaa way adkaayaan heerkulka qolka, waxaana laga helaa subagga, hilibka iyo saliidda qumbaha. Kuwa 'aan buuxsanayn' (unsaturated) waxay leeyihiin hal xidhiidh ama in ka badan oo labanlaab ah; badanaa waa dareere, waxaana laga helaa saliidda saytuunka, lawska iyo kalluunka. Nooca 'trans' qaarkiis waxaa laga sameeyaa habka warshadeed ee hydrogenation-ka.

Shaqada jirka

Dux ma aha oo kaliya kayd tamar. Waxaa loo baahan yahay in lagu nuugo fiitamiinnada dufanka ku milma — A, D, E iyo K. Waxaa kaloo asaas u ah dhismaha derbiga unugyada (cell membrane) iyo samaynta hormoonnada qaarkood. Laba asiidh dufan — linoleic iyo alpha-linolenic — jirku iskama sameyn karo, sidaas darteed waa in cuntada laga helaa; waxaa lagu magacaabaa asiidhyada dufanka ee lagama maarmaanka ah.

Ilaha iyo isticmaalka

Dux waxaa laga helaa xoolaha (hilib, caano, subag, subag-saliid) iyo dhirta (saliidaha midhaha, lawska, qumbaha, saytuunka). Cunto-karinta gudaheeda, dux wuxuu kordhiyaa kulaylka la gudbin karo, wuxuu qabtaa dhadhanka udgoonka ah, wuxuuna beddelaa qaabka cuntadu afka ku dhex dareemayso. Warshadaha cuntada waxay isticmaalaan si ay u dheereeyaan waqtiga cuntadu joogto ka tahay.