Elektaroon

Elektaroon waa walax aad u yar oo xambaarta koronto taban (negative). Waxay ka mid tahay saddexda qaybood ee ugu muhiimsan atamka, oo ay la yihiin borotoon iyo neutroon. Elektaroonadu waxay ku wareegaan agagaarka xudunta (nucleus) atamka, halkaas oo borotoonada iyo neutroonadu ku jiraan.

Culayska elektaroonku aad buu u yar yahay marka la barbar dhigo borotoonka — ku dhawaad hal qaybood oo ka mid ah kun-iyo-siddeed-boqol qaybood oo culayska borotoonka ah. Sida ay fiisigisku hadda u aqbalaan, elektaroonka lagama helin qaybo ka yar (waa mid asaasi ah), waxaana lagu tiriyaa koox la yiraahdo leptons.

Taariikhda helitaanka

Elektaroonka waxaa lagu aqoonsaday dabayaaqadii qarnigii 19-aad, iyadoo tijaabooyin lagu sameeyay tuubooyin la faaruqiyay (cathode ray tubes). Fiisigisyahankii Ingiriiska ahaa J. J. Thomson ayaa 1897 ku qiyaasay saamiga koronto-culays ee shucaacaas, wuxuuna ku soo gabagabeeyay inay ka kooban yihiin walxo ka yar atamka. Magaca 'elektaroon' laftiisa horay ayaa loo soo jeediyay si loogu tilmaamo qaddar koronto oo asaasi ah.

Sifooyinka

Elektaroonku wuxuu leeyahay koronto taban oo cabbirkeedu yahay mid asaasi ah, oo la mid ah — laakiin ka soo horjeeda — kan borotoonka. Wuxuu kaloo leeyahay sifo la yiraahdo spin, taasoo ka dhigaysa mid raacsan sharciyada fermions: laba elektaroon oo isku atam ah kuma wada jiri karaan isla xaalad quantum ah. Sharcigaas (Pauli exclusion) ayaa qaabeeya sida elektaroonadu heerar (shells) ugu kala fadhiyaan atamka.

Dabeecad labo-geesood ah

Fiisigiska quantum-ka, elektaroonka looma tilmaamo kubbad yar oo wareegaysa oo keliya. Wuxuu muujiyaa dabeecad walax iyo mid mowjad ah labadaba. Tijaabooyinka diffraction-ka ayaa muujiyay in elektaroonadu ay isku dhex-galaan sida mowjadaha. Sidaas awgeed, meesha uu ku sugan yahay elektaroonku waxaa lagu sharraxaa suurtagalnimo (probability) oo loo yaqaan orbital, ee ma aha waddo sax ah.

Doorka kiimikada iyo korontada

Isku-xidhka kiimikada ee walxaha wuxuu ku salaysan yahay elektaroonada heerka dibadda ee atamka. Atamku way wadaagi karaan ama isu dhiibi karaan elektaroonada, taasoo abuurta xidhiidhka covalent ama ionic. Socodka korontada ee birta iyo qalabka elektaroonigga ah wuxuu ka dhashaa dhaqdhaqaaqa elektaroonada xorta ah.