Email

Email (ama e-mail, oo Af-Soomaali loogu yeeri karo warqad elektaroonig ah) waa hab lagu diro oo lagu helo farriimo qoraal ah iyo faylal, iyada oo loo marsiiyo shabakado kombuyuutar sida internetka. Farriinta waxay ka bilaabmaysaa isticmaale, waxay martaa server-yo gudbin ah, kadibna waxay ku dhex-taalaa sanduuqa farriimaha (mailbox) qofka loo diray ilaa uu furo. Sidaas darteed diriddu uma baahna in labada dhinac isku waqti online yihiin.

Cinwaanka email wuxuu ka kooban yahay laba qaybood oo ay kala saarto astaanta @: qaybta hore waa magaca isticmaalaha sanduuqa, qaybta dambe waa magaca domain-ka (tusaale: magac@tusaale.com). Domain-ka waa waxa server-yada gudbinta ku ogaadaan halka farriinta loo dirayo.

Sida uu u shaqeeyo

Barnaamijka isticmaalaha (client) wuxuu farriinta u gudbiyaa server gudbin ah isagoo isticmaalaya borotokoolka SMTP (Simple Mail Transfer Protocol). Server-kaas wuxuu raadiyaa server-ka sanduuqa loo socdo, isagoo adeegsanaya diiwaanka DNS ee loo yaqaan MX. Marka farriintu gaarto, isticmaalaha wuxuu ku akhriyi karaa borotokoollada IMAP ama POP3, ama shayga loo yaqaan webmail oo browser-ka lagu furo. Farriin kastaa waxay leedahay madax (header) oo ay ku jiraan From, To, Subject iyo taariikhda, iyo jidh (body) oo qoraalka ku jiro.

Taariikh kooda

Nidaamyada farriin-dhaafsi ee kombuyuutar wadaag ah waxay soo baxeen 1960-meeyadii, halka gudbinta u dhexeysa kombuyuutarro kala duwan ay bilaabatay shabakadda ARPANET horraantii 1970-meeyadii. Isticmaalka astaanta @ ee cinwaannada waxaa lala xiriiriyaa Ray Tomlinson. Borotokoolka SMTP wuxuu noqday heerka caadiga ah 1980-meeyadii, halka email-ka guud ee dadweynaha ay balaadhiyeen adeegyada webmail 1990-meeyadii iyo wixii ka dambeeyay.

Amniga iyo spam

Naqshadda asalka ah ma lahayn hab lagu xaqiijiyo qofka farriinta diray, taas oo fududaysay been-abuurka cinwaanka (spoofing), farriimaha aan la codsan (spam) iyo weerarrada phishing ee doonaya in isticmaalaha uu bixiyo furaha galitaanka. Sidaas awgeed waxaa la soo saaray habab xaqiijin sida SPF, DKIM iyo DMARC, iyo qarsoodi-gaadiid (TLS) inta u dhaxaysa server-yada. Sirta farriinta laftiisa waxaa lagu ilaalin karaa qarsoodinta dhamaad-ilaa-dhamaad sida PGP ama S/MIME, laakiin isticmaalkeeda guud wuu kooban yahay.

Adeegsi maanta

Email wuxuu weli yahay qalabka aasaasiga ah ee xiriirka rasmiga ah iyo ganacsiga, iyo sidoo kale aqoonsiga online: qaar badan oo adeegyada internetka waxay isticmaalaan cinwaanka email-ka si ay xisaab u sameeyaan ama furaha lumay dib u soo celiyaan. Xiriirka shakhsi ahaaneed ee degdegga ah wuxuu inta badan u wareegay abka farriimaha iyo baraha bulshada, laakiin email wuxuu ka duwan yahay in aanu ku xirneyn hal shirkad — cinwaan kasta oo domain leh wuu la xiriiri karaa mid kale.