Ensiim

Ensiim waa unug bayooloji ah — inta badan borotiin — kaas oo dedejiya (kordhiya xawaaraha) falcelin kiimikaad iyada oo aan isagu isbeddelin. Nooc kasta oo ensiim ah wuxuu shaqeeya si gaar ah: wuxuu qabtaa hal walax ama koox walxo isku eg oo loo yaqaan 'substrate' (walaxda la beddelayo).

Nolosha unugyada waxay ku xidhan tahay ensiimyada. Falcelinnada badankood, haddii ensiim la'aan la sameeyo, aad bay u gaabin lahaayeen si aanay unugga waxtar u lahayn. Ensiimyadu ma abuuraan falcelin cusub oo aan suurtagal ahayn; waxay kaliya yareeyaan tamarta bilowga ah ee loo baahan yahay (activation energy).

Sida ay u shaqeeyaan

Ensiim kasta wuxuu leeyahay meel gaar ah oo la yidhaahdo 'goobta firfircoon' (active site). Substrate-ku halkaas ayuu ku dhegaa, sida fure iyo quful oo kale, kadibna falcelintu way dhacdaa. Marka natiijadu ka baxdo, ensiimku wuu xoroobaa oo mar kale isla shaqada ayuu qaban karaa. Sababtaas darteed tiro yar oo ensiim ah ayaa maalgelin kara falcelin badan.

Waxyaabaha saameeya

Heerkulka iyo heerka aashitada (pH) ayaa si weyn u saameeya. Ensiim kastaa wuxuu leeyahay heerkul iyo pH uu ugu waxtar badan yahay. Heerkul aad u sarreeya wuxuu burburiyaa qaabka borotiinka — habkaas waxaa la yidhaahdaa 'denaturation' — kadibna ensiimku shaqadiisii wuu waayaa. Sidoo kale, tiro badan oo ensiim ah waxay u baahan yihiin kaaliyayaal, sida macdanno (koofaktarro) ama walxo dabiici ah (koensiimyo) oo badanaa ka yimaada fitamiinnada.

Kala qaybinta iyo magacaabidda

Magacyada ensiimyada badankood waxay ku dhammaadaan '-aas' (-ase), tusaale ahaan laktaas oo jajaba sonkorta caanaha, iyo amilaas oo jajaba istaarijka. Sidoo kale waxaa jira nidaam caalami ah oo ensiimyada u qaybiya kooxo ku salaysan nooca falcelinta ay dedejiyaan, oo laba iyo lix koox weyn ah loo kala saaray.

Adeegsiga

Ensiimyada waxaa loo isticmaalaa warshadaha iyo caafimaadka. Waxaa ka mid ah samaynta jiiska iyo cabitaannada halsanka leh, saabuunta dharka lagu dhaqo si ay wasakhda u kala furto, iyo baadhitaannada shaybaadhka. Daawooyin badan ayaa sidoo kale shaqeeya iyaga oo joojiya ensiim gaar ah oo ku jira jidhka ama jeermiga.