F-block
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
39 luqadood
F-block waa mid ka mid ah afarta qaybood ee waaweyn ee shaxda xilliyeed (periodic table). Waxaa lagu qeexaa in curiyeyaasha ku jira, elektaroonnada ugu dambeeya ee la buuxiyo ay galaan orbitaalada nooca f. Orbitaal waa goob ay elektaroonku suurtogal tahay inuu ku jiro; nooca f wuxuu qaadi karaa ilaa 14 elektaroon.
F-block wuxuu ka kooban yahay laba saf: lanthanides-ka (ka bilaabma lanthanum ilaa lutetium) iyo actinides-ka (ka bilaabma actinium ilaa lawrencium). Guud ahaan waa 28 curiye. Badanaa waxaa lagu soo bandhigaa laba saf oo hoosta shaxda lagu dhejiyo si shaxdu u noqoto mid balac ahaan la maareyn karo; dhab ahaan waxay ku jiraan bartamaha safafka 6-aad iyo 7-aad.
Dhismaha elektaroonnada
Curiyeyaasha f-block waxaa lagu tilmaamaa in orbitaalada 4f (lanthanides) iyo 5f (actinides) ay tartiib tartiib u buuxsamayaan. Sababtoo ah tamarta orbitaalada f iyo kuwa d iyo s ay aad isugu dhow yihiin, curiyeyaal badan ayaa leh dhisme aan si sax ah u raacin qaacidada la filayo. Tusaale ahaan, curiyeyaal qaar waxay hal elektaroon geeyaan orbitaalka d halkii ay f gali lahaayeen.
Sifooyinka kiimikada
Lanthanides-ka waxay leeyihiin sifooyin kiimiko oo aad isugu dhow, maadaama orbitaalka 4f uu ku hoos jiro lakabyada dibadda oo aan si weyn uga qaybqaadan isku-xirka kiimikada. Heerka oksaydhka ee ugu caansan waa +3. Sidoo kale waxaa jira ifafaale la yiraahdo 'lanthanide contraction' — yaraanshaha tartiib ah ee cabbirka atamka marka lambarka atamka kordho — taasoo saameyn ku leh sifooyinka curiyeyaasha ka dambeeya. Actinides-ka orbitaalka 5f waa mid ka faafsan, sidaas awgeed waxay muujiyaan heerar oksaydh oo kala duwan, gaar ahaan curiyeyaasha hore sida uranium iyo plutonium.
Radioactivity iyo helitaan
Dhammaan actinides-ku waa radioactive (waxay soo daayaan shucaac). Uranium iyo thorium ayaa dabiiciga ah ee ugu badan; kuwa ka dambeeya uranium (transuranium) waxaa inta badan lagu sameeyaa reactor ama accelerator. Lanthanides-ka, marka laga reebo promethium, waxay ku jiraan dhagaxyada dhulka, waxaana loo isticmaalaa magnet-yada xoogga leh, laambadaha, iyo tignoolajiyada muuqaalka.