Faransiyaam

Faransiyaam (Francium, calaamad: Fr) waa curiye kiimiko ah oo lambarka atamigiisu yahay 87. Wuxuu ka mid yahay kooxda birta alkaliga ah (alkali metals), taasoo ah kooxda ay ku jiraan liitiyaam, soodiyaam, boodaasiyaam, rubiidiyaam iyo seesiyaam. Dhammaan isotoobyadiisa (nooc kasta oo atam ah oo tirada nuutaroonku ku kala duwan tahay) waa radioaktiif, mana jiro mid degganaansho joogto ah leh.

Faransiyaam waa mid ka mid ah curiyeyaasha ugu yar ee dabiici ahaan dhulka lagu helo. Wuxuu ku dhashaa marka curiyeyaal culus sida aktiiniyaam ay burburaan (radioactive decay). Sababtoo ah nolol-gaabnidiisa, waxa la helaa oo kaliya tiro aad u yar, waqti kastana isla markiiba wuu isu beddelaa curiyeyaal kale.

Helitaanka

Curiyaha waxaa lagu aqoonsaday sannadkii 1939 Marguerite Perey oo ka soo shaqaynaysay Machadka Curie ee Paris. Waxay ogaatay in isotoobka aktiiniyaam-227 uu qayb ahaan u burburo si uu u dhalo curiye cusub oo lambarkiisu yahay 87. Magaca 'francium' waxaa laga soo qaatay dalka Faransiiska.

Sifooyinka kiimikada

Faransiyaam wuxuu leeyahay hal elektaroon oo ku jira gogosha ugu dibadda ah, taasoo ka dhigaysa mid si degdeg ah u falgala. Sida birta alkaliga kale, wuxuu si fudud u waayaa elektaroonkaas oo u beddelmaa ayoon togan (Fr+). Aragti ahaan waa curiyaha ugu 'elektaroon-jecelsanaanta yar' ee kooxdiisa, laakiin waxyaabaha lagu qiyaaso badankood waa xisaabin iyo saadaal, maaha cabbir toos ah, maxaa yeelay wax tiro badan oo la isticmaali karo lama uruurin karo.

Isotoobyada iyo degganaanta

Isotoobka ugu deggan waa faransiyaam-223, oo nolol-badhkiisu (half-life, waqtiga ay kala badh atamyadu ku burburaan) yahay ku dhawaad 22 daqiiqo. Isotoobyada kale waa ka gaaban yihiin. Sababtan awgeed, faransiyaam laguma kaydin karo, laguma isticmaali karo warshado, isla markaana wax kulul oo shaaca radioaktiifka ah ayuu sii daayaa inta uu burburayo.

Isticmaalka

Faransiyaam ma laha isticmaal ganacsi ah. Waxaa loo adeegsadaa oo kaliya cilmi-baaris, gaar ahaan tijaabooyinka fiisigiska atamiga: dhismaha atamkiisa oo weyn awgii, waxaa loogu isticmaalaa baaritaanka saamaynta xoogga daciifka ah (weak interaction) iyo hubinta qaababka aragtiyeed. Waxaa lagu abuuraa mishiinnada dhufeynta walxaha (particle accelerators) oo tiro atam ah oo aad u yar.