Farta Laatiinka

Farta Laatiinka (waxaa sidoo kale loo yaqaan Laatiin) waa nidaam qoraal oo shibbane iyo shaqal midba xaraf u leeyahay (alifbeeto). Waxay ka soo jeedaa alifbeetada ay isticmaali jireen Roomaanka hore, taasoo iyaduna ka soo baxday farta Giriigga iyada oo Etruscan dhex martay. Maanta waa farta ugu badan ee luqadaha adduunka lagu qoro.

Nidaamku wuxuu ku dhisan yahay xarfo la kala saaray labo qaab: xarfo waaweyn (tusaale A, B, C) iyo xarfo yaryar (a, b, c). Luqado badan waxay ku daraan calaamado dheeraad ah oo xarfaha kor ama hoos looga dhigo, sida á, ñ, ç, ö, si loo muujiyo dhawaaqyo aan alifbeetada aasaasiga ah ku jirin.

Taariikhda

Laatiinku wuxuu bilowgiisa ka helay Talyaaniga bartamihii kun-sanadkii hore ee ka horreeyay Miilaad. Xarfaha hore waxay ahaayeen kuwo waaweyn oo dhagax lagu xardhi jiray. Xarfaha yaryar waxay si tartiib ah u soo baxeen intii lagu jiray xilligii dhexe ee Yurub, iyada oo la raacayo hab-qorista buugaagta gacanta lagu qoray. Faafitaanka diinta Kiristaanka iyo dawladnimada Rooma ayaa farta ku fidiyay galbeedka Yurub, halka isticmaalka daabacaadda ay xoojisay qaab-dhismeed la mideeyay.

Faafitaanka caalamiga ah

Xilliyadii gumeysiga iyo ka dib, farta Laatiinka waxay gaadhay Ameerikada, Afrika, Aasiya iyo Baasifikada. Dawlado dhowr ah ayaa si toos ah u doortay iyaga oo ka beddelay far kale: Turkigu wuxuu 1928-kii ka guuray far Carabi oo la habeeyay una gudbay Laatiin. Fiyetnaamna waxay isticmaashaa nidaam Laatiin ah oo calaamado badan leh. Waqtiyo dambe, dalal ka tirsan Bartamaha Aasiya ayaa isbeddel u sameeyay ama u qorsheeyay Laatiin.

Af-Soomaaliga

Af-Soomaaligu wuxuu si rasmi ah u qaatay far Laatiin ah sannadkii 1972-kii. Qorista Soomaaliga ma isticmaasho calaamado xaraf-korre ah; waxay ku tiirsan tahay xarfaha aasaasiga ah, iyada oo shaqallada dhaadheer laba xaraf oo isku mid ah lagu muujiyo (tusaale: aa, ee, ii, oo, uu). Xarfaha C, X iyo Q waxay u taagan yihiin dhawaaqyo gaar u ah luqadda.

Isticmaalka casriga ah

Xisaabta, sayniska iyo nidaamyada kombiyuutarka waxay si weyn ugu tiirsan yihiin xarfaha Laatiinka. Nidaamka ASCII iyo kaddibna Unicode ayaa siiyay meel adag oo teknoolojiyadeed, taasoo sii kordhisay isticmaalkiisa internetka. Waxaa sidoo kale caan ah in far kale luqadahooda si ku-meel-gaadh ah loogu qoro xarfo Laatiin ah (transliteration), gaar ahaan farriimaha telefoonka.