Fayrus

Fayrus (Ingiriisi: virus) waa qayb aad u yar oo ka kooban xog hidde (RNA ama DNA) iyo baaquli borotiin ah oo ilaaliya. Fayrusku kaligiis ma tarmi karo. Waa inuu galo unug nool — unug bini'aadam, xayawaan, dhir ama bakteeriya — kadibna adeegsado qalabka unuggaas si loo sameeyo koobiyo cusub.

Cabbirka fayrusyada badankood wuxuu ku jiraa boqolaal nanomitir gudahood, taas oo ka dhigaysa in aan lagu arki karin mikroskoob iftiin caadi ah. Sababtaas awgeed weli lama garanayn ilaa horaantii qarnigii 20-aad, markii la helay in cudurro qaarkood ay sii gudbaan xitaa marka la sifeeyo dareeraha bakteeriyada la haysto.

Qaab-dhismeedka

Fayrus kastaa wuxuu leeyahay xog hidde iyo kaabsiid (capsid) — baaquli borotiin ah oo ka kooban qaybo isku mid ah oo isku dhejisan. Fayrusyada qaar waxay kaloo leeyihiin lakab dufan ah (envelope) oo ay ka qaateen unuggii ay ka soo baxeen. Lakabkaas dufanka ah wuxuu ku fududeeyaa inay galaan unug cusub, laakiin sidoo kale wuxuu ka dhigaa mid u nugul saabuunta iyo alkolada.

Sida uu u tarmo

Habka guud wuxuu leeyahay tallaabooyin: fayrusku wuxuu ku dhegaa dusha unugga meel gaar ah (reseptor), kadib wuxuu galiyaa xogtiisa hidaha. Unuggu wuxuu bilaabaa inuu sameeyo borotiinnada iyo koobiyada xogta fayruska. Qaybaha cusub ayaa isku uruuraya, kadibna waxay ka baxaan unugga — mararka qaarkood iyagoo unugga burburinaya, mararka kalena iyagoo si tartiib ah u soo dusa.

Fayrusyada iyo cudurrada

Fayrusyo badan ayaa sababa cudurro binaadamka ku dhaca, sida hargabka, jadeecada, dabaysha (influenza), HIV iyo COVID-19. Si kastaba, ma aha in fayrus walba uu keeno cudur, oo baadhitaanno badan ayaa muujiyay in fayrusyo tiro badan ay ku nool yihiin bay'adda iyagoo weeraraya bakteeriya (bakteeriyoofaaj).

Ka hortag iyo daaweyn

Tallaalku waa habka ugu waaweyn ee laga hortago cudurrada fayrusyada. Wuxuu difaaca jidhka bartaa inuu aqoonsado fayruska ka hor inta uusan faafin. Dawooyinka antibiyootiga ah kama shaqeeyaan fayrusyada, maxaa yeelay waxay bartilmaameedsadaan bakteeriya. Waxaa jira dawooyin gaar ah oo antiviral ah oo joojiya tallaabooyinka tarmidda, laakiin mid walba wuxuu u shaqeeyaa nooc gaar ah.