Fiitamiin

Fiitamiin waa walax nafaqo (organic compound) oo jidhka bini'aadamka ugu baahan yahay tiro aad u yar, laakiin isaga uusan awoodin inuu si buuxda u soo saaro. Sababtaas awgeed waa in laga helo cunto ama kaabayaal (supplements). Fiitamiinnadu ma bixiyaan tamar sida karbohaydraytka ama baruurta; taa beddelkeeda waxay ka qayb qaataan habraacyada kiimikaad ee unugyada, badanaa iyagoo u shaqeeya sida kaalmeeye enzaym (coenzyme).

Fiitamiinno kala duwan ayaa loo aqoonsan yahay, waxaana caadi ahaan lagu tilmaamo xarfo iyo magacyo kiimikaad, tusaale ahaan fiitamiin C (ascorbic acid) iyo fiitamiin A (retinol). Kooxda B waxay ka kooban tahay dhowr walax oo kala duwan (sida B1 thiamine, B2 riboflavin, B3 niacin, B6, B9 folate, iyo B12 cobalamin).

Qaybinta: baruur-milma iyo biyo-milma

Fiitamiinnada waxaa loo kala saaraa laba koox iyadoo lagu salaynayo waxa ay ku milmaan. Fiitamiinnada baruurta ku milma — A, D, E iyo K — waxay ku kaydsan karaan beerka iyo unugyada baruurta, taasina waxay keentaa in kaydku muddo dheer joogo, laakiin sidoo kale in qaadis xad-dhaaf ah ay khatar leedahay. Fiitamiinnada biyaha ku milma — kooxda B iyo C — inta badan si fudud kaydsan maahan, waxaana intii ka badan baahida badanaa lagu saaraa kaadida, sidaas darteed waa loo baahan yahay in si joogto ah la helo.

Shaqada jidhka gudahiisa

Fiitamiin kasta waxaa uu leeyahay hawlo gaar ah. Fiitamiin A waxay la xiriirtaa aragga iyo caafimaadka maqaarka iyo xuubabka. Fiitamiin D waxay ku lug leedahay nuugidda kaalshiyamka iyo caafimaadka lafaha; maqaarku waxaa uu qayb ka mid ah soo saari karaa marka la helo iftiinka qorraxda. Fiitamiin K waxay ka qayb qaadataa habka xinjirowga dhiigga. Fiitamiin C waxay ka qayb qaadataa samaynta kolajiin iyo waxay yareysaa oksaydayn. Kooxda B waxay inta badan u shaqeeyaan sida kaalmeeyeyaal ee habraacyada tamarta iyo metabolism-ka.

Yaraanta iyo cudurrada la xiriira

Marka fiitamiin gaar ah muddo dheer ka maqan yahay cuntada, waxaa dhici kara astaamo caafimaad. Tusaalooyinka caanka ah waxaa ka mid ah scurvy (yaraanta fiitamiin C), rickets iyo caagnaanta lafaha (yaraanta fiitamiin D), beriberi (yaraanta B1), pellagra (yaraanta B3), iyo anemia noocyada la xiriira B12 ama folate. Yaraanta fiitamiin A waxay saameyn kartaa aragga.

Ilaha iyo qaadista kaabayaasha

Ilaha dabiiciga ah waa cunto kala duwan: khudaar iyo miro, hadhuudh iyo hadhuudhka dhan ah, digir, hilib, kalluun, ukun iyo caano. Fiitamiin B12 waxaa inta badan laga helaa alaabta xoolaha, sidaas darteed dadka cunno-xoolo-la'aan ah waxaa badanaa lagula taliyaa kaabayaal ama cunto lagu kordhiyay. Waddamo badan waxay cuntada guud (sida buurka ama saliidda cunnada) ku daraan fiitamiinno si ay uga hortagaan yaraanta bulshada oo dhan. Qaadista xad-dhaaf ee kaabayaasha, gaar ahaan fiitamiinnada baruurta ku milma, waxay keeni kartaa sunoobid (hypervitaminosis).