Folkaano

Folkaano (sidoo kale Fulkaano) waa meel dusha sare ee dhulka oo ay dareere dhagax kulul ah, gaasas iyo burbur dhagax ah ka soo gudbaan gudaha dhulka una soo baxaan bannaanka. Dareeraha dhagaxa ah inta uu weli hoosta ku jiro waxaa loo yaqaan 'magma'; markuu dusha soo gaaro waxaa la yiraahdaa 'laafo' (lava). Marar badan folkaanooyinku waxay dhisaan buur qaab-koon ah, oo ka samaysan lakabyo laafo iyo dambas oo isku dul urursan.

Folkaanooyinka waxaa inta badan laga helaa xudduudaha saxannada dhulka (tectonic plates), gaar ahaan meelaha uu saxan mid kale hoos uga dhaco ama ay saxannadu ka kala fogaadaan. Waxaa kaloo jira folkaanooyin ka dhasha 'meelaha kulul' oo dhexda saxanka ku yaal, sida kuwa jasiiradaha Hawaii.

Sida uu u shaqeeyo

Dhagaxa dhalaalay wuxuu ku uruuraa berkedo hoose (magma chamber). Sababtoo ah magma way ka fudud tahay dhagaxa adag ee ku hareeraysan, waxay kor u riixmaysaa. Cadaadiska gaaska ku milmay magma-da wuu kordha marka magma kor u kaco; haddii daloolku furmo, gaasku wuu kala firdha oo qarax dhaliyaa. Marka magma-du yar tahay gaas ama aad u dareere fudud tahay, laafada si deggan ayey u soo baxdaa oo qarax yar dhalisaa.

Noocyada

Folkaanooyinka waxaa loo kala saaraa qaabkooda iyo waxa laga soo saaro. 'Gaashaan-folkaano' (shield volcano) waa mid ballaaran oo jiirad hooseeya leh, oo ka samaysan laafo dareere ah. 'Folkaano-lakab' (stratovolcano) waa mid dheer oo dhinacyadiisu qoto dheer yihiin, oo lakabyo laafo iyo dambas isku dhaafsan leh; badanaa qaraxyo xoog leh ayaa ka dhaca. Waxaa kaloo jira koonno dambas ah oo yaryar iyo furimo dillaacyo dhaadheer ah oo laafo ka soo buuxdo.

Waxyaabaha laga soo saaro iyo khataraha

Waxyaabaha ka soo baxa waxaa ka mid ah laafo, dambas iyo dhagaxyo yaryar (tephra), gaasas sida uumiga biyaha, kaarboon laba-ogsaydh iyo sulfar laba-ogsaydh. Khataraha ugu waaweyn waxaa ka mid ah socodka dambas iyo gaas kulul ee degdega (pyroclastic flow), qulqulka dhoobo iyo biyo (lahar), iyo dambaska cirka u kaca oo saameeya duulimaadyada iyo caafimaadka neefsashada. Dambaska folkaanaha marka dabadeed dillaaco waxa kaloo uu ciidda beeraha nafaqo u yeelaa, taas oo sababta in dad badan ku hareeraysan degaan.

Ilaalinta iyo digniinta

Xarumaha cilmi-baarista folkaanaha waxay isticmaalaan cabbirro dhulgariir yaryar, isbeddelka dusha dhulka, iyo qiyaasidda gaasaska si ay u ogaadaan in magma kor u socoto. Digniinta hore waxay suurtogelisaa in dadka laga daadgureeyo, laakiin waqtiga saxda ah ee qaraxa lama saadaalin karo si hubaal ah.