Foloriin
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
173 luqadood
Foloriin (Fluorine) waa curiye kiimikaad oo calaamaddiisu tahay F, lambarka atamigana uu yahay 9. Wuxuu ka mid yahay kooxda halogen-nada, waana curiyaha ugu falcelin badan ee la yaqaan. Xaaladda caadiga ah ee heerkulka qolka, foloriin wuxuu u muuqdaa gaas midab jaalle-cagaaran oo khafiif ah, oo urtiisu qaraar tahay.
Sababtoo ah falcelintiisa xooggan, foloriin dabiiciyan laguma helo qaab curiye keligiis ah, ee wuxuu ku jiraa macdano iyo xeryahooyin. Macdanta ugu caansan ee laga helo waa fluorite (kaalshiyam foloraydh, CaF2), waxaana sidoo kale ku jira cryolite iyo fluorapatite.
Sifooyinka kiimikaad
Foloriin wuxuu leeyahay electronegativity-ga ugu sarreeya curiyayaasha oo dhan, taas oo la macno ah in uu si xoog leh u soo jiito elektaroonnada xiriirka kiimikaad. Sidaas darteed wuxuu la falgalaa curiyayaal badan, oo ay ku jiraan qaar caadi ahaan deggan sida bir iyo dhagax. Xiriirka F ay la sameyso karboonka waa mid aad u adag, taasna waxay ka dhigaysaa xeryahooyinka sida polytetrafluoroethylene (PTFE) kuwo aan si fudud u dhalaalin ama u falgalin.
Taariikhda helitaanka
Xeryahooyinka foloriin, gaar ahaan fluorite, waxaa qarniyo badan loo isticmaali jiray sidii wax dhalaalinta biraha fududeeya. Kiimikoyaal badan oo isku dayay inay curiyaha go'doomiyaan waxay la kulmeen dhaawac iyo dhimasho, iyagoo mararka qaar loogu yeedho 'foloriin-shahiidyada'. Sannadkii 1886, kiimikoyahanka Faransiiska ah Henri Moissan ayaa markii ugu horreysay soo saaray foloriin curiye ah isagoo adeegsanaya electrolysis, waxaana arrintaas dartii loo guddoonsiiyay Abaalmarinta Nobel ee Kiimikada 1906.
Isticmaalka
Xeryahooyinka foloriin waxay ku shaqeeyaan warshadaha qaboojiyeyaasha, dahaarrada aan wax ku dhegin ee weelasha karinta, iyo habka lagu tayeeyo uranium ee tamarta nukliyeerka. Daawooyin badan iyo sunta cayayaanka ayaa sidoo kale ku jira atamyo foloriin ah, maadaama uu beddelo sida jirku daawada u qaato. Xagga caafimaadka ilkaha, foloraydh (fluoride) waxaa lagu daraa daawada cadayga qaar iyo, dalal qaar, biyaha guriga si loo yareeyo qudhunka ilkaha.