Fool
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
57 luqadood
Fool waa nooca ilkaha ku yaal qaybta hore ee afka, ee u shaqeeya jarista cuntada. Korkiisa (crown) wuu fidsan yahay oo cidhif af leh oo la mid ah toorey yar, taasna waxay u suurtogelisaa in cuntada la gooyo intaan la ruugin. Ilkaha dhabanka ee dambe ayaa markaas cuntada burburiya oo shiida.
Bini'aadamka qaangaarka ah caadi ahaan waxaa u yaal siddeed fool: afar korka afka iyo afar hoosta. Labada ka dhow xarunta afka waxaa loo yaqaan fool dhexe, labada kalena fool dhinac ah (lateral). Fooshu inta badan hal xidid (root) uun bay leedahay, taas oo ka duwan ilkaha dambe ee laba ama saddex xidid yeelan kara.
Dhismaha
Sida ilkaha kale, fooshu waxay ka kooban tahay dahaar adag oo dusha ah la yiraahdo enamel, oo ah maaddada ugu adag jidhka; ka hooseeya dentin; iyo bartamaha godka ilkaha oo ku jira lakabka nool ee xididada iyo caarooyinka (pulp). Xididka waxaa lagu haystaa lafta daanka iyo xudunta ilkaha (periodontal ligament).
Soo bax iyo isbeddel
Fooshu waa ilkaha ugu horreeya ee ilmaha ka soo baxa. Ilkaha caanaha (deciduous) waxaa ka mid ah siddeed fool oo dabadeed lakala baxa oo lagu beddelo ilkaha joogtada ah. Beddelkaas wuxuu inta badan dhacaa sannadaha hore ee dugsiga.
Xayawaanka
Naasleyda kala duwan waxay leeyihiin fool qaab ku habboon cuntadooda. Jiirka iyo noolaha ruugta (rodents) waxay leeyihiin fool waaweyn oo si joogto ah kordha oo ay ku ruugaan. Xoolaha xoorka cuna sida lo'da iyo idaha waxay ku maqan yihiin fooshii korka, halkeedna waxaa jira lakab adag oo ay geedaha kula gooyaan fooshii hoose. Maroodiga foolashiisa dheer ee kor u kacay waa qoryihiisa (tusks).
Caafimaad iyo dhaqan
Fooshu marka hore ayaa la arkaa marka qofku hadlo ama qoslo, sidaas darteedna waxay saameyn weyn ku leedahay muuqaalka; daaweynta ilkaha tooska (orthodontics) inta badan waxay diirada saartaa nidaamka fooshaha. Sidoo kale waxay ka qayb qaataan dhawaaqyada qaar, gaar ahaan kuwa carrabka iyo ilkaha ku dhisan. Dhaqamo badan, oo ay ku jiraan qaybo ka Soomaaliya, waxaa ku yaal caadooyin la xiriira muuqaalka ama qurxinta fooshaha.