Fosforos

Fosforos (calaamad kiimikeed: P) waa curiye kiimikeed lamber atoomkiisu yahay 15. Wuxuu ka mid yahay kooxda nitrojiinka ee shaxda xilliyeedka. Dabeecaddiisa awgeed, dabiiciga uma jiro si xor ah, ee wuxuu ku jiraa macdano isku dhafan, badanaa fosfeed (PO4) qaabkeeda.

Fosforos wuxuu qayb ka yahay unugyada noolaha oo dhan. Wuxuu ku jiraa DNA iyo RNA, xubnaha xasuusta hidaha, iyo ATP oo ah molecule-ka tamarta unugga u qaada. Sidoo kale wuxuu ka mid yahay lafaha iyo ilkaha, halkaas oo uu la jiro kaalshiyam qaab macdan adag ah.

Sifooyinka iyo qaababka

Fosforos wuxuu leeyahay dhowr qaab oo allotrope ah — waa isla curiye laakiin dhisme kala duwan. Kuwa ugu caansan waa fosforos cad, fosforos cas iyo fosforos madow. Fosforoska cad aad buu u falcelin badan yahay, hawada ayuu si fudud ugu gubtaa, waxaana lagu kaydiyaa biyo hoostooda. Fosforoska cas waa mid xasilloon oo lagu isticmaalo warshadaha, sida wax-shidaha kabriidka.

Taariikhda helitaanka

Fosforoska waxaa la aqoonsaday qarnigii 17-aad, iyadoo lagu helay habraac kaymika ah oo kaadi lagu kariyay. Magaca wuxuu ka soo jeedaa af-Giriig, macnihiisuna waa 'qaadaha iftiinka', sababtoo ah qaabkiisa cad wuxuu mugdiga ku baxshaa iftiin khafiif ah marka uu hawada ku falceliyo.

Isticmaalka iyo beeraha

Isticmaalka ugu ballaaran waa bacriminta beeraha. Macdanta fosfeedka waa la qodaa, waxaana laga sameeyaa bacrin dhirtu u baahan tahay si ay u koraan. Fosforos waxaa kale oo loo isticmaalaa nadaafadda, dawooyinka, iyo warshadaha kiimikada. Sidoo kale waxaa jira isticmaal milatari iyo mid sun ah oo qaar ka mid ah isku-darrada fosforos leh.

Wareegga deegaanka

Fosforos wuxuu ku dhex wareegaa dhulka, biyaha iyo noolaha. Si ka duwan nitrojiinka, wareeggiisu ma laha marxalad gaas ah oo muhiim ah. Marka fosfeed badan uu webiyada iyo harooyinka galo — badanaa bacrimin ama biyo-wasakh — wuxuu kordhiyaa koritaanka algae, taasoo yaraysa ogsijiinta biyaha, waxaana loo yaqaan eutrophication.