Furaat

Furaat (Carabi: الفرات) waa webi weyn oo ka bilaabma buuraha bariga Turkiga, kadibna maraya Suuriya iyo Ciraaq. Waa webiga ugu dheer gobolka Galbeedka Aasiya; dhererkiisa lasoo qiyaasay wuxuu ku dhow yahay 2,800 kiiloomitir, in kastoo tirooyinka la soo xigto ay kala duwan yihiin sida loo cabbiro isha iyo laamaha kore.

Furaat iyo Tigris (Dijlah) waa labada webi ee dhaliyay bannaanka Mesobotamiya. Labadu waxay ku midoobaan meel loo yaqaan Al-Qurnah oo ku taal koonfurta Ciraaq, halkaas oo laga sameeyo Shatt al-Carab, kaas oo aakhirkii ku shubma Gacanka Faaris. Qaybo ka mid ah biyaha Furaat waxay sidoo kale gaaraan dhul-dooxooyinka iyo balliyada koonfurta Ciraaq.

Marinka iyo ilaha biyaha

Isha Furaat waxay ka kooban tahay laba wabi oo yaryar oo ka soo baxa dhulka sare ee Anatolia bari: Karasu iyo Murat. Kuwan ayaa isku tagaan gudaha Turkiga, kadibna webiga u socda koonfur-bari, wuxuu galaa Suuriya oo ka gudbaa dhulka bannaan ee waqooyiga dalka, ugu dambeyntii galaa Ciraaq isaga oo maraya dhinaca galbeed ee dalka. Inta badan biyaha Furaat waxay ka soo jeedaan barafka iyo roobka buuraha Turkiga, taas oo ka dhigaysa in heerka biyuhu sare u kaco xilliga gu'ga marka barafku dhalaalo.

Taariikhda iyo magaalooyinka hore

Agagaarka Furaat waxaa ka soo baxay qaar ka mid ah magaalooyinka ugu hore ee taariikhda la qoran, sida Uruk, Ur, Baabil iyo Mari. Beeraha waraabka ee ku tiirsan biyaha webiga ayaa saldhig u ahaa nidaamyada dowladnimo, qorista cuneiform, iyo sharciyada hore ee Mesobotamiya. Webigu wuxuu sidoo kale door muhiim ah ka ciyaaray xuduudaha boqortooyooyinka hore, oo waqti dheer wuxuu ahaa xariiq kala qaybsan u dhexeeya awoodaha bari iyo galbeed.

Biyo-xireenno iyo maaraynta biyaha

Qarnigii 20-aad iyo kii 21-aad, saddexda dal ee webiga maraya waxay dhisay biyo-xireenno waaweyn oo loo isticmaalo koronto iyo waraabka. Turkiga wuxuu ka dhex dhisay barnaamij horumar oo weyn oo lagu yaqaan GAP, kaas oo ka mid yihiin biyo-xireennada Keban iyo Atatürk. Suuriya waxay dhistay biyo-xireenka Tabqa oo abuuray harada Assad, halka Ciraaq ay leedahay xireenno sida Haditha. Dhismayaashan ayaa beddelay socodka biyaha xilliyeed.

Muranka biyaha iyo caqabadaha deegaanka

Ma jiro heshiis buuxa oo saddexda dal isku xira oo qeexaya qeybsiga biyaha Furaat, taas oo keentay wada-hadallo iyo muran soo noqnoqda. Ciraaq iyo Suuriya waxay soo jeediyaan in dhismayaasha kore ay yareeyeen qaddarka biyaha ku soo gaaraya dhulkooda. Waxaa sidoo kale la diiwaan geliyay yaraanta socodka biyaha, kororka cusbada dhulka beeraha koonfurta Ciraaq, iyo abaaro is-daba-joog ah oo la xiriira isbeddelka cimilada.