Gaamur

Gaamur waa walax dareere ah oo madow ama madow-buluug ah, culus, oo dhididka la mid ah marka la taabto. Waxaa lagu helaa marka alwaax, dhuxul ama saliid ceeriin lagu kululeeyo heerkul sare iyada oo hawo yar ama aan hawo lahayn. Habkan waxaa loo yaqaan burburka kulaylka (pyrolysis), taas oo micnaheedu yahay in walaxda dabiiciga ah ay kala go'do oo ay ka soo baxaan gaas, dareere iyo hadhaag adag.

Gaamurku ma aha hal walax kiimiko ah oo qumman, ee waa isku-dar (mixture) oo boqollaal walxo hydrocarbon ah oo kala duwan. Sababtaas ayaa ka dhigaysa in sifooyinkiisa — sida sijuuyada, midabka iyo urta — ay ku beddelmaan nooca alaabta laga sameeyay iyo heerkulka la isticmaalay.

Noocyada iyo sida loo sameeyo

Nooca ugu qadiimiga ah waa gaamurka alwaaxa, oo badanaa laga sameeyaa geedaha sanoobarka (coniferous). Alwaaxa waxaa lagu qodaa god ama la geliyaa foorno xiran, dabkana waxaa laga shidaa dusha ama gees; hawada yar awgeed alwaaxu ma gubto oo dhan, ee waxaa ka soo shubma dareere gaamur ah oo hoos u urura. Nooc kale waa gaamurka dhuxusha (coal tar), oo hadhaag ka soo baxa marka dhuxusha loo beddelo dhuxul-shiilan (coke) ee warshadaha birta. Nooca saddexaad, oo maanta ugu badan isticmaalka, waxaa laga helaa hadhaaga ugu culus ee shubidda saliidda ceeriin ee warshadaha.

Isticmaalka taariikhiga ah

Muddo qarniyo ah gaamurka waxaa loo isticmaalay in lagu xijaabo doonniyaha iyo maraakiibta alwaax ah, si biyuhu aan u dhex marin oo dixirigana looga hortago. Xadhkaha maraakiibta ayaa sidoo kale lagu marin jiray. Waxaa kaloo loo isticmaalay dawooyin dhaqameed lagu daweeyo cudurada maqaarka, sababtoo ah gaamurku wuxuu leeyahay awood dilid bakteeriya ah. Ganacsiga gaamurka alwaaxa wuxuu ahaa mid muhiim ah dalalka waqooyiga Yurub inta lasoo dhaafay qarniyadii.

Isticmaalka casriga ah

Maanta gaamurka ugu badan isticmaalku waa kan saliidda, oo lagu dhisto waddooyinka. Marka dhagax jajaban lala qaso, waxaa laga helaa daboolka waddada ee adkaysiga leh. Gaamurka dhuxusha ayaa mar ahaa il weyn oo laga soo saaro walxo kiimiko ah loo isticmaalo midabeynta dharka, dawooyinka iyo walxaha ka hortagga qudhunka; hadda qaar badan oo ka mid ah waxaa laga sameeyaa saliidda. Gaamurka waxaa kaloo loo isticmaalaa dahaarka saqafka iyo alwaaxa la aasayo dhulka.

Caafimaadka iyo deegaanka

Gaamurka wuxuu ka kooban yahay walxo loo yaqaan PAH (polycyclic aromatic hydrocarbons), oo qaar ka mid ah lala xiriiriyay kansarka marka dad muddo dheer la kulmaan. Sababtaas hay'adaha caafimaadka waxay xaddidaan qaar ka mid ah isticmaalka gaamurka dhuxusha, gaar ahaan kuwa maqaarka lagu marayo iyo kuwa waddooyinka qaar. Sidoo kale gaamurku wuxuu wasakheyn karaa biyaha dhulka hoostiisa marka goobo warshadeed hore laga tago.