НАТО Самит 2021 | NATO Summit 2021 [14.06.2021]Влада на Република Северна Македонија · Public domain · Commons
NATO (Ereyga Ingiriisiga 'North Atlantic Treaty Organization', Af-Soomaali: Ururka Heshiiska Waqooyiga Atlaantigga) waa isbahaysi milatari iyo siyaasadeed oo ka kooban dalal ku yaal Yurub iyo Waqooyiga Ameerika. Waxaa la aasaasay 4-tii Abriil 1949, markii 12 dal ay Washington D.C. ku saxeexeen Heshiiska Waqooyiga Atlaantigga, oo sidoo kale loo yaqaan Heshiiska Washington. Xarunta siyaasadeed ee ururku waxay ku taallaa Brussels, Beljam.
Aasaaska ururka waa qodobka 5-aad ee heshiiska: weerar lagu qaado hal xubin waxaa loo tirinayaa weerar lagu qaaday dhammaan xubnaha. Heshiisku waa gaaban — 14 qodob oo wax yar ka badan 1,000 oo eray. Go'aannada waxaa lagu gaaraa Golaha Waqooyiga Atlaantigga (North Atlantic Council), oo ah hay'adda siyaasadeed ee ugu sarraysa, isla markaana uu guddoomiyo Xoghayaha Guud. Tan iyo 1 Oktoobar 2024, xilkaas waxaa haya Mark Rutte, oo hore u ahaa Ra'iisul Wasaaraha Nederlaan, isagoo ah Xoghayaha Guud ee 14-aad.
Aasaaska iyo taariikhda
Ururka waxaa la sameeyay ka dib Dagaalkii Labaad ee Adduunka, iyadoo ujeeddadu ay ahayd in la dhiso nidaam difaac wadajir ah oo Yurubta Galbeed iyo Waqooyiga Ameerika isku xira. Qodobka 5-aad hal mar oo keliya ayaa la adeegsaday taariikhda ururka: ka dib weerarradii argagixisada ee 11 Sebtembar 2001 ee lagu qaaday Mareykanka. Inkastoo hal mar la codsaday, qodobkani wuxuu asaas u yahay hawlaha kale ee ururka ee difaaca iyo cabsi-gelinta.
Ballaarinta iyo xubinnimada
Tirada xubnaha ayaa marar badan kordhay tan iyo 1949. Ka dib duullaankii buuxa ee Ruushka ku qaaday Ukraine 2022, Finland iyo Iswiidhan — labadoo muddo dheer ku dhawaaqsanaa dhexdhexaadnimo milatari — ayaa codsaday xubinnimo. Finland waxay noqotay xubintii 31-aad 4-tii Abriil 2023. Iswiidhan waxay ku biirtay 7-dii Maarso 2024, markii ay dukumentiga xubinnimadeeda ku dhiibatay dawladda Mareykanka ee Washington D.C., taasoo tirada xubnaha gaarsiisay 32. Turkiga iyo Hangeeri ayaa dib u dhigay ansixinta codsiga Iswiidhan, taasoo muujisay in ballaarintu u baahan tahay oggolaansho dhammaan xubnaha.
Ukraine, Ruushka iyo khilaafka
Ukraine ma aha xubin, laakiin xiriir gaar ah ayaa la dhisay. Shirkii Washington ee Luulyo 2024, hoggaamiyeyaashu waxay go'aansadeen in la sameeyo NSATU (NATO Security Assistance and Training for Ukraine), taliska isku duba ridaya bixinta hubka iyo tababarka ay xubnaha iyo lammaanayaashu siiyaan Ukraine; NSATU waxay shaqo bilowday Diseembar 2024. Bayaanka shirkii Hague ee Juun 2025, xubnaha ayaa Ruushka ku tilmaamay khatar muddo-dheer ah oo ku wajahan amnigooda wadajirka ah. Ruushku wuxuu si joogto ah u sheegtaa in ballaarinta iyo ku-xoojinta ciidamada Baltikada, Poland iyo gobolka Badda Madow ay yihiin hanjabaad ku wajahan amnigiisa; NATO waxay ku doodaa inaysan Ruushka wax khatar ah ku ahayn oo ay ka jawaabayso tallaabooyinka Ruushka.
Kharashka difaaca iyo shirkii Hague 2025
Shirka madaxda ee lagu qabtay Hague, Nederlaan, 24–25 Juun 2025, waxaa laga soo saaray ballanqaad ah in sannad walba lagu maalgeliyo 5% wadarta soo saarka gudaha (GDP) arrimaha difaaca marka la gaaro sannadka 2035. Falanqeeyayaashu waxay tilmaamaan in tirooyinku u kala baxaan 3.5% oo ah kharashka difaaca aasaasiga ah iyo 1.5% oo ah kaabayaal iyo kharash amni-la-xiriira. Sida ay sheegtay NATO, xubnaha Yurub iyo Kanada waxay 2025 kordhiyeen wadarta kharashkooda difaaca ku dhawaad 20% marka la barbar dhigo 2024 (xisaabta dhabta ah ee sicir-bararka laga saaray).
XusuusinAf-Soomaaliga ereyga 'gaashaanbuur' waxaa loo isticmaalaa 'isbahaysi difaac'. Magaca rasmiga ah ee ururka waa Ururka Heshiiska Waqooyiga Atlaantigga; soo-gaabinta NATO ayaa caadi ah, halka Faransiisku u yaqaan OTAN.
Hubanti la'aanFaahfaahinta ballanqaadka 5% — gaar ahaan sheegashada ah in Isbaanishku helay xaalad gaar ah oo ka reebaysa yoolka — waxay ka timid ilo aan aheyn kuwo rasmi ah, sidaas darteed uma qaadan karo mid la hubo. Sidoo kale, qiyaasaha kharashka difaaca way is beddelaan marka xisaabaadka la cusboonaysiiyo. Bayaanka rasmiga ah ee shirka Hague ayaa ah ilaha ugu sax badan ee arrintan.
Aragtiyo kala duwan
Mowduucan waa mid lagu kala aragti duwan yahay. Hoos waxa ku qoran aragtiyo saxeexan oo iskuul kasta uu leeyahay bayaan cad.
Iskuulka Ammaanka Reer Galbeedka
NATO waa tusaalaha ugu cad ee muujinaya in ammaanku ku dhisan yahay awood la taaban karo, ee ma aha hadal. Qodobka 5-aad — weerar lagu qaado hal xubin waa weerar lagu qaaday dhammaan — waa qalab cabsi-gelin oo shaqeeyay. Xataa haddii hal mar oo keliya la adeegsaday, ka dib 11 Sebtembar 2001, taasi ma micno samaynayso inuu daciif yahay; waxay caddaysaa in cid aan doonayn inay tijaabiso. Codsiga Finland iyo Iswiidhan ka dib duullaanka Ukraine 2022 wuxuu tusaale u yahay in dhexdhexaadnimadu meel joogto ah ka baxdo marka khatarta ka soo baxdo. Ballanqaadka Hague ee 5% GDP marka la gaaro 2035 waa aqoonsi ah in maalgashiga difaacu hoos u dhacay muddo dheer. Soomaaliya — halkaas oo Al-Shabaab weli ah arrin ammaan — waxay ka baran kartaa: awood milatari isku duuban iyo taliska hal ah ayaa saldhig u ah wax kasta oo kale.
Bayaanka iskuulka
Wuxuu hor mariyaa maaraynta khatarta iyo waxtarka militari. Al-Shabaab wuxuu marka hore u arkaa arrin ammaan. Wuxuu inta badan wadaagaa aaminsanaanta qaab-dhismeedka ammaanka reer Galbeedka — taasi waa mowqif, ma aha meel dhexdhexaad ah.
Iskuulka Dhaqaale-Siyaasadeed Dhaleeceeya
Marka NATO loo eego dhinaca dhaqaale-siyaasadeed, gaashaanbuurta difaac ma aha oo keliya isbahaysi ammaan — waa nidaam sameeya baahi joogto ah oo warshadaha hubka ah. Ballanqaadka Hague ee ah 5% GDP marka la gaaro 2035, oo kala baxaya 3.5% difaac aasaasi iyo 1.5% kaabayaal, macnaheedu waa in miisaaniyadaha bulshada — caafimaad, waxbarasho — ay tartan la galayaan qandaraasleyda difaaca. Kororka ku dhawaad 20% ee kharashka Yurub iyo Kanada 2025 waa qaddarin xoog leh oo raasumaal loo weecinaya. Mid ka mid ah dooddaha waaweyn waa: ma khatarta baa kharashka kicisay, mise kharashku wuxuu abuuraa dano ku xiran sii socodka khatarta? Ruushku ballaarinta wuxuu ku tilmaamaa hanjabaad; NATO waxay ku dooddaa jawaab-celin. Labada dhinac waxay isku shabbahaan mid: nidaamka wuxuu naftiisa dib u dhaliyaa. Dalalka Koonfurta, oo gargaar iyo deyn ku xiran, ayaa laga tegey doodda saameynta miisaaniyadaha caalamiga.
Bayaanka iskuulka
Gargaarka dibadda, nidaamka deynta iyo socodka raasumaalka wuxuu u akhriyaa xiriir xukun-saarid ah. Wuxuu si qaab-dhismeed ah u shakisan yahay dhexdhexaadnimada hay'adaha caalamiga ah. Falanqaynta actor-ka dibadda, danta ayuu ka dhigaa sharraxaadda caadiga ah.
Iskuulka Turkiga ee Geeska Afrika
jihayn: TR
Kiiska Iswiidhan wuxuu wax badan ka sheegayaa sida NATO u shaqeyso. Ballaarinta waxay u baahan tahay oggolaansho dhammaan 32 xubin, sidaas darteed Turkiga — isagoo xubin muhiim ah oo leh ciidan waaweyn iyo mudnaanooyin ammaan gaar ah — wuxuu awooday inuu dib u dhigo ansixinta ilaa 7-dii Maarso 2024. Tani ma aha caqabad, waa aqoonsi ah in xubin walba leedahay cod. Turkigu wuxuu tusaale u yahay dal isku dheellitiray xubinnimada gaashaanbuurta iyo siyaasad madax-bannaan oo naftiisa u gaar ah, isaga oo xiriir hawl-wadeen ah la hayo dhammaan dhinacyada. Geeska Afrika sidoo kale ma aha meel laga maarmi karo: Ankara waxay Soomaaliya ku dhistay tababar milatari iyo isbahaysi hoggaaminta Soomaaliyeed ku salaysan, oo aan ku xirnayn shuruudo hoos u dhig ah. Casharku waa in gaashaanbuurta wax tarto marka xubinnimadu keento cod, ee ma aha marka ay keento amar.
Bayaanka iskuulka
Wuxuu joogitaanka Turkiga ee Soomaaliya iyo siyaasadda Geeska Afrika ka akhriyaa muraayadda mudnaanta siyaasadda dibadda ee Turkiga. Doorka Turkiga wuxuu si ka wanaagsan uga eegaa actor-yada kale ee dibadda, wuxuuna badanaa isticmaalaa ilo Turki ah. Jihayntan waa mid la sheegay: qayb kasta oo iskuulkan laga qoro waxa loo bandhigaa akhristaha iyada oo ay la socoto qoraalkan, keligeedna looma isticmaalo salka xaqiiqada.
