Gacan (Joomitiri)

Gacan (af-Ingiriisi: radius) waa xariiq toosan oo isku xidha bartamaha (xarunta) goobo ama kubbad iyo qab kasta oo ku yaal wareeggeeda ama dushiisa. Erayga waxaa sidoo kale loo isticmaalaa dhererka xariiqdaas. Sidaas darteed "gacan" wuxuu noqon karaa xariiq (shay joomitiri ah) ama tiro (cabbir).

Goobo kasta gacmaheedu waa isle'eg dhererka. Taasi waa qeexidda goobada: dhammaan barta ka fogaanshahoodu xarunta yahay tiro go'an. Haddii xarunta la yaqaan iyo gacanka la yaqaan, goobada gebi ahaanteed way go'an tahay.

Xidhiidhka dhexroorka

Dhexroorka (diameter) waa xariiq maraysa xarunta oo labada dhinac ka gaadhaysa wareegga. Dhexroorku wuxuu la mid yahay laba jibbaar gacanka: d = 2r. Sidoo kale, gacanku waa kala badh dhexroorka.

Qaacidooyinka cabbirka

Wareegga goobada (dhererka xadka) waa C = 2πr. Bedka goobada waa A = πr². Kubbadda (saddex-cabbir): mugga waa V = (4/3)πr³, dusheeduna waa S = 4πr². Xarafka π (bi) waa tiro joogto ah oo qiyaastii ah 3.14159.

Isticmaalka kale

Gacanka waxaa loo adeegsadaa shaxdo kale oo joomitiri ah. Tusaale ahaan, laydhka joogtada ah (polygon regular) wuxuu leeyahay gacan dibadeed (fogaanta xarunta ilaa geeska) iyo apotem (fogaanta xarunta ilaa bartamaha dhinaca). Nidaamka isku-xidhka goobaabinta (polar coordinates), r wuxuu matalaa fogaanta barta ilaa asalka.