Galen
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Galen (Galenus) wuxuu ahaa dhakhtar, cilmi-baare iyo qoraa Giriig ah oo ku dhashay magaalada Pergamum (hadda Bergama, Turkiga), qarnigii labaad ee miilaadiga. Wuxuu shaqadiisa badan ka qabtay Rooma, isagoo daaweynayay dad sarreeya oo ay ku jiraan boqorro. Qoraalladiisu waxay ka hadlaan qaab-dhismeedka jidhka, hawlaha jidhka, dawooyinka, iyo mantiqa (falsafadda fikirka).
Galen wuxuu ku dhisay aragtidiisa caafimaad fikradda 'dheecaannada' (humours) ee laga soo dhaxlay dhaqanka Hippocrates: dhiig, xiiq, xameeti madow iyo xameeti jaalle. Sida uu qaabeeyey, caafimaadku wuxuu ku xiran yahay isku-dheellitirnaanta dheecaannadaas, cudurkuna wuxuu ka dhashaa marka dheellitirku kharribmo. Habkan wuxuu saldhig u ahaa daaweyn ay ka mid ahaayeen dhiig-bixin, cunto-nidaam iyo dawooyin isku-dhis ah.
Cilmi-baarista jidhka
Galen wuxuu si joogto ah u qaliyay xayawaan — gaar ahaan daanyeer iyo doofaar — maadaama qalitaanka jidhka aadanaha uu ku adkaa xilligaas Rooma. Isagoo ku salaysan tijaabooyin, wuxuu muujiyey in halbowlayaashu dhiig sitaan (ee aan hawo ku jirin), iyo in laf-dhabarta jarniinkeedu joojiyo dhaqdhaqaaqa xubnaha ka hooseeya. Wuxuu kaloo tijaabiyey kaalinta kelyaha ee kaadi-samaynta. Dhinaca kale, wixii uu ka bartay xayawaanka ayuu si toos ah u saadaaliyay in ay ku habboon yihiin aadanaha, taasoo keentay khaladaad qaab-dhismeed oo qarniyo taagnaa.
Aragtida hawlaha jidhka
Galen wuxuu sharraxay in cuntadu beerka ku rogmato dhiig, kadibna ay xididdada ku faafto oo ay unugyadu isticmaalaan. Wuxuu ka hadlay 'ruuxyo' (pneuma) kala duwan oo ku shaqeeya beerka, wadnaha iyo maskaxda. Nidaamkan wareegga dhiiggu wuxuu ahaa mid aan ahayn wareeg xiran; qarnigii 17-aad ayaa William Harvey caddeeyay wareegga dhiigga oo isku laabta, taasoo beddeshay qaybo waaweyn oo aragtida Galen ah.
Saameynta dheer
Qoraallada Galen waa kuwo aad u tiro badan, waxaana la turjumay Suryaani iyo Carabi qarniyadii dhexe. Culimo ay ka mid yihiin Xunayn bin Isxaaq ayaa turjumay qaybo badan, Ibnu Siinaa iyo kuwo kale ayaa ku dhisay. Yurub-na wuxuu qoraalladiisu ahaayeen buugaagta aasaasiga ah ee jaamacadaha caafimaadka ilaa qarniyadii 16-aad. Andreas Vesalius (1543) ayaa qalitaan aadane ku muujiyey khaladaadka qaar ee Galen, taasoo bilowday kala go' u dhexeeya dhaqanka Galenic iyo cilmiga cusub ee jidh-dhismeedka.