Galmo waa erey Af-Soomaali ah oo laba macne u dhow leh: mid waa jinsiga bayoolajiga ah — kala qaybsanaanta noolaha u kala saarta lab iyo dhaddig iyadoo lagu salaynayo unugyada taranka ee ay soo saaraan — midna waa isu tegidda labka iyo dhaddigga (waxa sidoo kale loo yaqaan wasmo). Maddadan waxay inta badan ka hadlaysaa dhinaca bayoolajiga ah, iyadoo la xusayo xiriirka ka dhexeeya.

Nooc badan oo noolaha ka mid ah, taranku waxa uu ku dhacaa isku darsanaanta laba nooc oo unug taran ah. Unugga weyn oo cunto kaydsan leh waxa loo yaqaan ugxan (unugga dhaddigga), halka unugga yar oo dhaqdhaqaaqa waa xinniinyo-unug ama sperm (unugga labka). Nooluhu wuxuu lab ku noqonayaa haddii uu soo saaro unugyada yaryar, dhaddig na haddii uu soo saaro ugxanta. Qaar ka mid ah noolaha, gaar ahaan dhirta iyo kalluunka qaar, waxay hal jir isku darsan karaan labada hawl.

Sida jinsiga loo go'aamiyo

Dadka iyo naasleyda kale, jinsiga bayoolajiga ah waxa hordhac u ah kromosoomyada. Dumarku caadi ahaan waxay leeyihiin laba kromosoom oo X ah, ragguna X iyo Y. Kromosoomka Y wuxuu qaadaa hidde-side (gene) shaqsi ah oo dhaqaajiya samaynta xiniinyaha; haddii aanu jirin, ubadka wuxuu u kobcaa dhaddig. Kadib, hoormoonnada — sida testosterone iyo estrogen — waxay saameeyaan kobcinta xubnaha taranka iyo astaamaha kale ee jirka. Noolaha kale waxay leeyihiin hab kale: shimbiraha waxay isticmaalaan nidaamka ZW, halka qaar ka mid ah masaska iyo kabtankaha jinsigooda ku xiran yahay heerkulka ay ugxantu ku dhalaalayso.

Kala duwanaanshaha jirka

Kala qaybsanaanta lab iyo dhaddig ma aha mid mar walba fudud. Waxaa jira xaalado la yiraahdo kala duwanaanshaha kobcinta jinsiga (intersex), kaas oo kromosoomyada, hoormoonnada ama qaab-dhismeedka jirka aanay si buuxda ugu dhigmin qaababka caadiga ah. Xaaladahaas waxay muujinayaan in jinsiga bayoolajiga ah uu ka kooban yahay dhowr heer oo kala duwan: kromosoomyo, xubno gudaha ah, xubno dibadda ah, iyo hoormoonno.

XusuusinWaa muhiim in la kala saaro 'jinsiga bayoolajiga ah' (sex) iyo 'jinsiyadda bulsho' (gender), taasoo la xiriirta doorarka, aqoonsiga iyo dhaqanka. Af-Soomaali, ereyga 'galmo' waxaa badanaa loo isticmaalaa isu-tegidda, halka 'jinsi' loo isticmaalo kala-qaybsanaanta lab-dhaddig.

Isu tegidda iyo taranka

Noolaha badan oo dhulka ku nool, unugyada taranku waxay isku dartaan gudaha jirka dhaddigga. Taasi waxay u baahan tahay isu tegidda jirka, oo ah habka unugyada labka lagu gudbiyo. Dadka, isu tegidda ma aha oo keliya hab taran; waxay sidoo kale qayb ka tahay xiriirka bulshada, guurka, iyo caafimaadka. Sababtaas ayaa dhalisay in barashada arrintan ay ku saleysan tahay caafimaad, bulsho-yaqaan, sharci iyo diin, oo aanay ku ekayn bayoolaji keliya.

Hubanti la'aanTirooyinka ku xiran inta jeer ee kala duwanaanshaha kobcinta jinsiga dhacdo way kala duwan yihiin iyadoo ku xiran qeexidda la isticmaalayo, sidaas darteed halkan lama sheegin tiro gaar ah.

Qeybaha:442 eray · 0 ilo