HalbeegEnsaykloobediya furanIn English
BogWadahadalAkhriFiiri taariikhda

Galmudug

Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English

36 luqadood
Galmudug simple

Galmudug waa maamul goboleed (federal member state) ka mid ah kuwa nidaamka federaalka Soomaaliya. Magaca waxaa laga soo qaatay labada gobol ee inta badan dhulkiisa ka kooban yahay: Galgaduud iyo Mudug. Dhusamareeb ayaa ah magaalada ay xarunta ku leeyihiin madaxtooyada iyo hay'adaha dowlad-goboleedka, halka Galkacyo (dhinaca koonfureed) ay tahay mid ka mid ah magaalooyinka waaweyn ee maamulka.

Maamulka wuxuu soo maray dhowr wareeg samaysin ah oo ku salaysnaa heshiisyo qabaa'il. Sannadkii 2014 waxaa la saxiixay heshiis samaysinta maamul gobolleed oo isugu keenaya Mudug iyo Galgaduud, oo lagu balanqaaday guddi farsamo 25-xubnood oo matalaya qabaa'ilka deggan labada gobol. Kadib, 28 Luulyo 2015, qiyaastii 800 wakiil oo ka kala socday 11 qabiil iyo qabiil-hoosaad ayaa ansixiyay dastuur ku-meel-gaar ah oo Galmudug ku aqoonsan yahay xubin ka mid ah Soomaaliya federaalka ah.

Dhismaha maamulka iyo maamul-hoosaadyada

Dhismaha maamul-hoosaadyada wuxuu socday si aan siman ahayn. Wasaaradda Arrimaha Gudaha waxay golaha degmada ugu horreeyay ka dhistay Galkacyo 2020, kadib dib-u-dhac saddex sannadood ah, halka golaha Cadaado la dhisay 2022 muddo ka gaaban gudahood. Ilaa dhammaadkii 2024, Galmudug waxay tirada degmooyinka kordhisay ilaa 19. Falanqayntu waxay tilmaamaysaa in heshiisyada qabaa'ilka ee horay u jiray yihiin arrinta ugu muhiimsan ee dedejinaysa ama dib u dhigaysa dhismaha goleyaasha deegaanka.

Ahlu Sunna Waljamaaca iyo doorashada 2019–2020

Kooxda diinta ku dhisan ee Ahlu Sunna Waljamaaca (ASWJ), oo horay u haysay Dhusamareeb, waxay 2017 gashay heshiis wadaag awood ah oo maamulka Galmudug ah, kadibna 2019 waxay heshiis kale la gashay dowladda federaalka oo ku wajahnaa in maleeshiyaadkeeda lagu daro ciidamada qaranka. Xilligaas maamulka Galmudug ee jiray iyo Muqdisho waxay ku kala tageen, ciidamada federaalkuna waxay la wareegeen caasimadda. Bishii Febraayo 2020 waxaa lagu doortay Dhusamareeb Axmed Cabdi Kaariye (Qoorqoor), doorasho ay xaqiijisay Safaaradda Maraykanka ee Soomaaliya. Muranka ASWJ iyo maamulka waxay 2021 gaartay dagaal hubaysan oo ku dhex maray gobolka Galgaduud.

Hubanti la'aanFaahfaahinta dagaalladii 2021 (taariikho iyo tirada dhimashada) waxaa laga soo xigtay ilo aan aasaasi ahayn, kalsoonidoodana waa dhexdhexaad. Tirooyinka dadweynaha iyo cabbirka dhulka Galmudug halkan laguma soo qaadin, sababtoo ah tiro-koob rasmi ah oo lagu kalsoonaan karo ma jiro.

Amniga iyo hawlgalladii 2022–2023

Sannadkii 2022 dowladda federaalka waxay hawlgal ka bilowday bartamaha dalka iyadoo la kaashanaysa maleeshiyaad deegaan loo yaqaan macawisley. Ilaa horraantii 2023, Al-Shabaab waxay ka baxday inta badan Hiiraan iyo Shabeellaha Dhexe, iyo qaybo waaweyn oo Galgaduud iyo Mudug ah, laakiin waxay ku sii haysatay dhul-bax ka mid ah Galmudug. Falanqayn Mareykan ah oo laga sameeyay hawlgalka waxay tilmaamaysay in hawlgalladii Galmudug ay istaageen horraantii Nofembar 2022 kadib markii Al-Shabaab dib u qabsatay magaalada Wabxo laba maalmood kadib markii laga saaray, taasoo ay sabab u ahayd ciidan haynta ah oo aan ku filnayn.

Doorashooyinkii 2026 iyo muranka dastuuriga

Wareegga doorashada 2026 wuxuu noqday xiisad u dhaxaysa Villa Somalia iyo maamulka Galmudug. Guddiga Doorashooyinka Qaranka (NIEBC) waxay doorashada Golaha Deegaanka iyo baarlamaanka Galmudug ka dhigtay 30 Luulyo 2026, kadib markii laga dhaqaajiyay 25 Luulyo. Madaxweyne Qoorqoor, 26 Juun 2026, wuxuu ku dhawaaqay inuusan ku tartamayn xilka, laakiin inuu sii joogayo ilaa habraaca dhammaado. Cod-bixinta 30 Luulyo waxaa lagu sheegay in ay ku guulaysatay ururka JSP oo helay 63 kursi oo ka mid ah 87, natiijadaas oo la dacwoodeen tartamayaal kale.

24 Ogosto 2026, Maxkamadda Sare ee Federaalka, oo uu hoggaaminayo Guddoomiye Baashe Yuusuf Axmed, waxay burisay natiijooyinka doorashadii 30 Luulyo, iyadoo sheegtay inaysan waafaqsanayn dastuurka iyo sharciga doorashooyinka, kadibna waxay amartay in dib loo qabto. NIEBC ayaa markii dambe 30 Sebtembar 2026 u qabatay doorashooyin dib-u-celis ah oo Galmudug iyo Hirshabelle. Isla xilligaas, Guddoomiyaha Baarlamaanka Galmudug Maxamed Nuur Gacal wuxuu ku eedeeyay Qoorqoor inuu ciidamo ku xiray dhismaha baarlamaanka Dhusamareeb.

Hubanti la'aanXaaladda siyaasadeed ee Galmudug way isbeddelaysaa. Warbixinnada ku saabsan doorashada dib-u-celiska iyo muranka baarlamaanka waxaa inta badan laga helay warbaahin gobolka (heer C), mana jiraan ilo aasaasi ah oo si buuxda u xaqiijiya cidda ugu dambeyntii xilka la wareegtay.
Xusuusin"Macawisley" waa magac loo isticmaalo maleeshiyaad qabaa'il oo la garab galay ciidamada dowladda; "maamul goboleed" waa unug federaal ah oo dastuurka Soomaaliya ku aqoonsan yahay.

Aragtiyo kala duwan

Mowduucan waa mid lagu kala aragti duwan yahay. Hoos waxa ku qoran aragtiyo saxeexan oo iskuul kasta uu leeyahay bayaan cad.

Iskuulka Federaalka

Galmudug waa caddayn nool oo muujinaysa in maamul goboleedyadu yihiin aasaaska nidaamka federaalka, ee aysan ahayn laan ka soo baxday Villa Somalia. Maamulku wuxuu ka dhashay heshiisyo bulsho oo Mudug iyo Galgaduud isugu keenay, 2015-na waxaa dastuurka ku-meel-gaarka ansixiyay wakiillo tiro badan oo qabaa'il matalaya. Taasi waa awood ka soo baxday hoos ilaa kor. Marka dowladda dhexe ay faragelin ku sameyso wareegga doorashada 2026 — ha ahaato taariikh la dhaqaajiyay ama go'aan maxkamadeed oo natiijada burinaya — waxaa dhacaysa in xuquuqda deegaanku ay noqoto qalab lagula xisaabtamo hoggaanka gobolka. Dhismaha 19 degmo iyo goleyaasha deegaanka wuxuu muujinayaa in Galmudug ay leedahay awood hay'adeed. Xalku waa in awoodda doorashooyinka gobolka lagu daro heshiis awood-qaybsi oo cad, ee aan lagu xallin amar ka yimid xarunta.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu difaacaa madax-bannaanida maamul-goboleedyada iyo qaybtooda kheyraadka. Dadaallada dhexe-u-ururinta wuxuu u akhriyaa xad-gudub awood. Danta maamul-goboleedka ayuu ka dhigaa cutubka aasaasiga ah ee falanqaynta.

Iskuulka Xuquuqda iyo Dastuurka

Su'aasha Galmudug ma aha tan ah cidda ku guulaysatay 63 kursi, ee waa tan ah: ma jiray hab-raac sharci ah oo qof kastaa hore u ogaa? Doorasho taariikhdeeda la dhaqaajiyo, natiijo ay maxkamadda sare ku burisay inay dastuurka iyo sharciga doorashooyinka ka baxsan tahay, iyo eedeymo ah in ciidan lagu hareereeyay dhismaha baarlamaanka — kuwaasi waa calaamado muujinaya in xukunka sharcigu uu ka daciifsan yahay awoodda saaxiibtinimo iyo qabiil. Matalaadda qabiil ma bedeli karto codka muwaadinka. Haddii Guddiga Doorashooyinka Qaranka uu yahay hay'ad madax-bannaan, go'aannadiisa waa in lagu qanciyaa sharci, ee aan lagu qanciyin heshiis xilligaas la gaaray. Waxa loo baahan yahay: kala sooc awoodeed dhab ah, garsoor aan siyaasadda u shaqayn, iyo in ilaalinta xuquuqda shakhsiga laga dhigo halbeegga aan la geddiyin — xitaa marka xiisaddu kululaato.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu wax ka qoraa dhinaca xuquuqda shakhsiga, dheellitirka dastuuriga iyo xukunka sharciga. Matalaadda qabiilka iyo awoodda diimeed wuxuu u arkaa dhibaato dhinaca nidaamka xuquuqda. Heerarka xuquuqul insaanka caalamiga ah wuxuu ka sarreysiiyaa sharcinimada gudaha.

Iskuulka Ammaanka Reer Galbeedka

Galmudug marka hore waa dhul dagaal, kadibna waa mashruuc siyaasadeed. Hawlgalladii 2022 ee lala kaashaday macawisleyda waxay muujiyeen wax muhiim ah: Al-Shabaab waa laga saari karaa dhul, laakiin haynta dhulka ayaa culus. Wabxo ayaa tusaale ah — laba maalmood kadib markii laga saaray, dib bay u qabsatay, sababtoo ah ciidan haynta ahi kuma filnayn. Taasi waa cillad qorshe, ee ma aha nasiib xun. Halkan waxaa ka muuqda cudurka weyn ee dagaalka: dib-u-qabsashada dhulka ka hor inta aan la dhisin ciidan deegaan oo joogto ah iyo maamul bixiya adeeg. Sidoo kale, khilaafka ASWJ iyo maamulka ee 2021 gaaray dagaal hubaysan wuxuu tusayaa in maleeshiyaadka isbahaysigu maanta ay noqon karaan khatarta berri. Mudnaanta waa: hal amar-bixin militari, ciidan la ballaariyay oo daacad u ah qaranka, iyo in muranka doorashadu aanu abuurin bannaan uu cadowgu ka faa'iideysto.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu hor mariyaa maaraynta khatarta iyo waxtarka militari. Al-Shabaab wuxuu marka hore u arkaa arrin ammaan. Wuxuu inta badan wadaagaa aaminsanaanta qaab-dhismeedka ammaanka reer Galbeedka — taasi waa mowqif, ma aha meel dhexdhexaad ah.

Ilaha

  1. BFrom Substate Governance to Constitution-building at the Centre: A View from Somalia — International IDEA
  2. BGalmudug Reconciliation: Processes, Challenges, and Opportunities Ahead — Interpeace
  3. ACentral Regions State Formation Agreement (Mudug and Galgaduud) — UN Peacemaker
  4. D2021 Galmudug clashes — Wikipedia
    Ilo garab-taageere
  5. CSomalia Control Map & Timeline - August 2019 — Political Geography Now
  6. AGalmudug Elections (bayaan) — Safaaradda Maraykanka ee Soomaaliyajihayn: US
  7. BThe 2022 Somali Offensive Against al-Shabaab — Combating Terrorism Center at West Pointjihayn: US
    Waa hay'ad cilmi-baaris oo ku xiran akaademiyada milatariga Maraykanka.
  8. BSustaining Gains in Somalia's Offensive against Al-Shabaab — International Crisis Group
  9. CSomalia's Electoral Commission Postpones Galmudug Vote by Five Days — Dawan Africa
  10. CGalmudug President Qoorqoor withdraws from re-election race — Hiiraan Online
  11. CGalmudug Election Annulled by Somalia's Supreme Court — Rio Times
  12. DPost ku saabsan burinta natiijooyinka doorashada Galmudug — The Daily Somalia
    Baraha bulshada; xaqiijin madax-bannaan uma jirto tirada kuraasta.
  13. CNational Electoral Commission to Reschedule Galmudug Elections Following Supreme Court Ruling — SONNA (Wakaaladda Wararka Soomaaliya)jihayn: SO
  14. CSomalia Top Court Annuls Galmudug Election Results — Shabelle Media Network / allAfrica
  15. CGalmudug state political crisis deepens after troops block parliament session — Hiiraan Online
  16. CSomalia Sets September 30 for Galmudug, Hirshabelle Elections — allAfrica
  17. CSupreme Court Annuls Galmudug Election Results — Radio Dalsan
Qeybaha:655 eray · 18 ilo · 3 aragtiyo kala duwan