Ganac

Ganac (Ingiriisi: pancreas) waa xubin dhuuban oo caloosha gudaha ku taal, oo ku dhex jirta jirka xoolaha laf-dhabarleyda iyo aadanaha. Waxay ku fadhido dhabarka dambe ee calooshu, meel u dhow qaybta hore ee mindhicirka yar (duodenum). Ganacu wuxuu leeyahay laba shaqo oo waaweyn: soo saaridda dareere inzaym leh oo cuntada burburiya, iyo soo saaridda hoormoonno dhiigga ku dhex wareega oo heerka sonkorta xakameeya.

Sababta oo ah ganacu labada shaqo isku daraa, waxaa lagu tilmaamaa xubin "exocrine" iyo "endocrine" isku jirta. Qaybta exocrine ah dareeraha waxay ku shubtaa dhuumo yaryar oo isku tagaan dhuun weyn oo mindhicirka gasha. Qaybta endocrine ah ee hoormoonnada soo saarta waxay hoormoonnada si toos ah dhiigga gelisaa.

Qaab-dhismeedka

Ganacu badanaa waxaa loo qaybiyaa madax (head), luq (neck), jidh (body) iyo dabo (tail). Madaxu waa qaybta ballaaran oo ku dhegan mindhicirka yar; dabadu waxay dhanka wadnaha-bidix u fidsan tahay oo waxay ku dhowdahay beeryarada bidix (spleen). Nooca unug ugu badan ee ganaca waa unugyada acinar ee inzaymada sameeya, halka unugyada hoormoonnada ay ku urursan yihiin kooxo yaryar oo la yiraahdo 'islands of Langerhans'.

Shaqada dheefshiidka

Dareeraha ganaca wuxuu ka kooban yahay inzaymo cuntada kala jaraya: kuwa borotiinka burburiya (sida trypsin iyo chymotrypsin), kuwa xaydha kala saara (lipase), iyo kuwa istaarijka u beddela sonkor (amylase). Dareeruhu sidoo kale waxay ku jirtaa bicarbonate, oo neefsaday aashitada ka timid caloosha, sidaas darteedna inzaymadu heerka pH ku habboon ku shaqeeyaan. Inzaymada badanaa waxay ka baxaan iyagoo aan weli firfircoonayn, kadibna mindhicirka ayay ka firfircoonaadaan — habkaas wuxuu ka ilaaliyaa ganaca inuu naftiisa burburiyo.

Hoormoonnada

Hoormoonnada ugu caansan waa insulin iyo glucagon. Insulin (oo unugyada beta soo saaraan) wuxuu hoos u dhigaa heerka sonkorta dhiigga markay kor u kacdo, isagoo unugyada ku kaalmeeya inay glucose qaataan. Glucagon (unugyada alpha) wuxuu si ka soo horjeedda u shaqeeyaa: markay sonkorta hooseeyso, wuxuu beerka ku kiciyaa inuu glucose siidaayo. Waxaa kaloo ka baxa somatostatin iyo hoormoonno kale oo cuntada iyo dheefshiidka saameeya.

Cudurro la xiriira

Marka soo saarista insulin ay yaraato ama jirku ka faa'iidaysan waayo, waxaa dhaca sonkorowga (diabetes mellitus). Barar ganaca ku dhaca (pancreatitis) wuxuu noqon karaa mid degdeg ah ama mid muddo dheer socda; sababaha lala xiriiriyo waxaa ka mid ah dhagaxa xameetida iyo isticmaalka aalkolada. Kansarka ganaca waa mid caadi ahaan goor dambe la ogaado, maxaa yeelay calaamadaha bilowga waa kuwo aan cad ahayn.