Geed

Geed waa dhir leh jirid (jidh alwaax ah) oo adag, sanado badan noolaata, badanaana kor u kaca oo laamo iyo caleemo sameysa. Erayga geed lama xaddidin hal koox oo nooc ah; wuxuu ka mid yahay tilmaam qaab-dhismeed. Dhir badan oo isir kala duwan leh ayaa qaabkan yeeshay.

Kala saarista geed iyo geedo yaryar (shrub) ma aha mid xad adag leh. Guud ahaan, geed waxaa lagu tilmaamaa inuu leeyahay hal jirid oo weyn oo dherer gaaraya, halka geedo yaryar ay ka bilaabmaan dhulka laamo badan. Xadka dhererka ee la isticmaalo wuu ka duwan yahay dal ilaa dal.

Qaybaha geedka

Xididdada waxay dhulka ka nuugaan biyo iyo macdano, sidoo kalena geedka way xasilliyaan. Jiridda waxay biyaha iyo cuntada u gudbisaa qaybaha kore, waxayna leedahay unugyo gudbin ah: xylem (biyo kor u qaada) iyo phloem (cunto hoos u qaada). Qolofta dibedda waxay ka celisaa dhaawac iyo cayayaan. Laamaha iyo caleemaha ayaa qaada howsha iftiinka.

Sida uu u shaqeeyo

Caleemaha waxaa ka dhaca photosynthesis — hab iftiinka qoraxda, biyaha iyo kaarboon laba ogsaydh loogu beddelo sonkor. Geedku wuxuu ogsijiin sii daayaa. Biyaha waxay ka baxaan daloolo yaryar oo caleenta ku yaal (stomata) oo lagu magacaabo transpiration, taasoo kaalmeysa qulqulka biyaha ee jiridda.

Koritaanka iyo da'da

Geedo badan oo deegaanka qabow ah ka baxa waxay sanad kasta samaystaan lakab cusub oo alwaax ah, taas oo ka dhalisa goobooyin (annual rings) lagu qiyaasi karo da'da. Geedaha kulaylaha qoyan mararka qaar ma sameeyaan goobo cad, maxaa yeelay xilliyadu isku dhow yihiin. Noocyada qaar waxay noolaadaan boqollaal ilaa kumanaan sano.

Kaalinta deegaanka iyo dadka

Geedaha waxay hoy u yihiin shimbiro, cayayaan iyo xayawaan kale, waxayna yareeyaan nabaad-guurka carrada. Waxay kaarboon ku kaydiyaan alwaaxa iyo carrada, taasoo saameyn ku leh cimilada. Dadka waxay ka helaan alwaax, midho, dawooyin, hoos iyo dugsi dabaysha. Somaliya, geedo sida cadaadka iyo beeyada waxaa laga soo saaraa xabag ganacsi lagu leeyahay.