Göbekli Tepe

Göbekli Tepe waa goob qadiimi ah (archaeological site) oo ku taal buurweyn nuurad-dhagax ah oo koonfur-bari Turkiga ah, meel u dhow magaalada Şanlıurfa. Goobtu waxay ka kooban tahay dhawr goob wareegsan oo lagu wareejiyey tiirar dhagax nuuradeed ah oo qaab xarafka T u eg. Waxay ka soo jeedaan xilliga loo yaqaan Neolithic-ka ka horreeya dheriga (Pre-Pottery Neolithic), taasoo ka dhigaysa mid ka mid ah dhismayaasha dadku wada dhisteen ee ugu da' weyn ee la ogyahay.

Muhiimadda goobtu waxay ka timid in dhismayaal waaweyn oo shaqo badan ku baxday ay ka dhisnaayeen waqti ay dadku weli inta badan ku noolaayeen ugaadhsi iyo urursi, ka hor inta beeraha iyo xoolo-dhaqashadu si buuxda u faafin. Arrintaas ayaa keentay dood cilmiyeed oo ku saabsan xiriirka ka dhexeeya kaabayaasha bulshada, caqiidada, iyo bilowga beeraha.

Goobta iyo helitaankeeda

Göbekli Tepe waxaa markii hore lagu xusay sahan qadiimiyeed oo lagu sameeyay lixdameeyadii qarnigii 20-aad, laakiin markaas si buuxda looma qiimeyn. Qodid joogto ah oo cilmiyeed waxaa la bilaabay bartamihii sagaashameeyadii, iyadoo hoggaaminayay khabiirka Jarmalka ah Klaus Schmidt oo la shaqaynayay hay'adaha qadiimiga ee Turkiga iyo Jarmalka. Schmidt ayaa hoggaaminayay shaqada ilaa geeridiisa 2014, ka dibna kooxo kale ayaa sii wataye.

Dhismaha iyo xardhka

Qaab-dhismeedka ugu caansan waa goobo wareegsan ama qaab-ukun ah oo derbi leh, kuwaas oo tiirar qaab-T leh lagu dhex taagay, halka laba tiir oo waaweyn ay bartamaha ka taagan yihiin. Tiirarka qaarkood way ka dherer badan yihiin shan mitir, culayskooduna waa tanooyin. Dusha tiirarka waxaa ka muuqda xardho xayawaan ah — dawaco, abeeso, doofaar, shimbiro, dabaqallooc iyo lo' duurjoog ah. Tiirar badan waxaa lagu arkaa gacmo iyo faro xardhan, suun iyo dhar dhexda ah, taasoo tilmaamaysa in loo qaabeeyay si aadanaha u eg.

Doodda macnaha goobta

Marka hore waxaa la soo jeediyay in goobtu ahayd meel cibaado oo aan la degganayn, isla markaana ay dad ka kala yimid meelo kala duwan iskugu iman jireen si ay u dhisaan oo bandhig iyo cunto wadaag ah ugu sameeyaan. Qodidda dambe waxay soo bandhigtay astaamo ku saabsan hoy, kayd biyood iyo hawlo maalinle ah, taas oo keentay in cilmi-baarayaal qaar ay ku doodaan in goobtu isku darsanayd deggenaansho iyo hawlo caqiido. Doodda weli ma dhammaan.

Ilaalinta iyo xaaladda maanta

Goobta qaybaheeda qaarkood waxaa lagu daboolay ciid iyo burbur qadiimi ah — dhaqan ay dadkii hore u muuqdaan inay ku aasi jireen goobaha markii loo isticmaali waayay — taasoo caawisay in dhagaxyadu si wanaagsan u sii jiraan. Maanta goobta waxaa lagu daboolay saanqaaf ilaalin ah, waxaana loo furay booqdayaal. Waxaa la geliyay liiska Dhaxalka Adduunka ee UNESCO. Göbekli Tepe waxay la falgashaa goobo kale oo isku gobol ah, sida Karahan Tepe, kuwaas oo hadda lagu baaro barnaamijyo qadiimi oo isku xiran.