Golaha Yurub
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
115 luqadood
Golaha Yurub (Ingiriisi: Council of Europe; Faransiis: Conseil de l'Europe) waa urur dawlado-dhexeed oo la aasaasay sannadkii 1949-kii, kaas oo xaruntiisu tahay magaalada Strasbourg ee Faransiiska. Ujeeddadiisa aasaasiga ah waa ilaalinta xuquuqda aadanaha, dimuqraadiyadda baarlamaanka iyo maamulka sharciga (rule of law) ee dalalka xubnaha ka ah. Ururku wuxuu ka shaqeeyaa isbahaysi heshiisyo (conventions) ah oo dalalku saxiixaan, kadibna ku qanciyaan sharciyadooda gudaha.
Golaha Yurub waa urur ka duwan Midowga Yurub (European Union). Ma laha awood sharci-dejin toos ah oo dalalka ku khasabta, mana leh lacag mideysan ama suuq wadaag ah. Sidoo kale waa in laga soocaa 'Golaha Yurubiyaanka' (European Council), oo ah hay'ad ka mid ah qaab-dhismeedka Midowga Yurub. Luqadaha rasmiga ah ee Golaha Yurub waa Ingiriisiga iyo Faransiiska.
Asalka iyo aasaaska
Ururka waxaa la aasaasay ka dib Dagaalkii Labaad ee Adduunka, iyada oo la doonayo in laga hortago dib-u-soo-noqoshada dagaallada iyo xadgudubyada ballaaran ee xuquuqda aadanaha. Heshiiskii aasaasiga ahaa waxaa lagu saxiixay London 1949-kii, waxaana ku bilowday toban dal oo aasaasay, oo ay ka mid yihiin Faransiiska, Boqortooyada Ingiriiska, Talyaaniga, Biljamka, Nederlaan, Luksemboorg, Danmark, Noorweey, Iswiidhan iyo Ayrlaan. Sannadihii xigay xubinnimadu way ballaartay, gaar ahaan 1990-meeyadii ka dib burburkii nidaamyadii Bariga Yurub.
Axdiga Yurub ee Xuquuqda Aadanaha
Dhaqdhaqaaqa ugu muhiimsan ee Golaha Yurub waa Axdiga Yurub ee Xuquuqda Aadanaha (European Convention on Human Rights), oo la saxiixay 1950-kii. Axdigu wuxuu dhigayaa xuquuq sida xaqa nolosha, mamnuucidda jirdilka, xorriyadda hadalka, xorriyadda diinta iyo xaqa maxkamad caddaalad ah. Xubinnimada Golaha Yurub waxaa lagu xiray in dalku axdigan aqbalo.
Maxkamadda Yurub ee Xuquuqda Aadanaha
Maxkamadda Yurub ee Xuquuqda Aadanaha, oo iyaduna fadhigeedu yahay Strasbourg, ayaa fasirta oo dabagal ku sameysa fulinta Axdiga. Shakhsiyaad iyo dawlado ayaa dacwad u gudbin kara marka ay dhammaystaan siyaabaha sharci ee gudaha dalka. Xukummada maxkamaddu waxay ku khasab yihiin dalka la eedeeyay, waxaana socodsiinta xukummada dabagal ku sameeya Guddiga Wasiirrada. Xukummada qaarkood waxay keeneen isbeddel sharci oo gudaha ah oo dalal badan.
Hay'adaha iyo xubinnimada
Hay'adaha ugu waaweyn waa Guddiga Wasiirrada (oo ka kooban wasiirrada arrimaha dibadda ee dalalka xubnaha ah), Golaha Baarlamaanka (PACE) oo xubnihiisa laga soo saaro baarlamaannada qaranka, Xoghayaha Guud, Golaha Maamullada Hoose iyo Gobollada, iyo Wakiilka Xuquuqda Aadanaha. Waxaa sidoo kale hoos yimaada Guddiga Venice, oo talooyin sharci ka bixiya dastuurrada iyo doorashooyinka. Ruushka xubinnimadiisa waxaa la joojiyay 2022-dii ka dib weerarkii uu ku qaaday Ukraine.