Gondwana
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
100 luqadood
Gondwana waa qaarad-weyne (supercontinent) hore oo ka samaysnaa qaybo badan oo maanta ah qaaradaha koonfureed. Waxaa ka mid ahaa Afrika, Koonfur Ameerika, Antaarktika, Australia, subcontinent-ka Hindiya, Carabiya, iyo dhul-goboleedyo yaryar oo kale sida Madagascar iyo New Zealand. Magaca waxaa laga soo qaatay gobolka Gondwana ee bartamaha Hindiya, halkaas oo laga helay lakabyo dhagax ah oo isku mid ah kuwa qaaradaha kale ee koonfureed.
Fikradda Gondwana waxay ka mid tahay caddaynta ugu horreysa ee lagu taageeray aragtida socodka qaaradaha (continental drift) iyo, markii dambe, sahaminta lakabyada dhulka (plate tectonics). Isku ekaanshaha fossilka, dhagaxyada, iyo raadadka barafka ee laga helay qaarado maanta bad kala fog ayaa muujiyay in ay hal wakhti isku xidhnaayeen.
Samaysanka
Gondwana waxay isku soo urursatay dhammaadkii xilligii Neoproterozoic iyo bilowgii Paleozoic, iyadoo isku dhufasho qaarado hore ay ka dhalatay silsilado buuro. Muddo dheer waxay ahayd qaybta koonfureed ee dhulka. Qiyaastii xilligii Carboniferous–Permian, Gondwana waxay ku biirtay Laurussia (qaybta woqooyi), taasoo abuurtay qaarad-weynaha weyn ee Pangaea.
Kala qaybsanaanta
Markii Pangaea kala fakatay xilligii Mesozoic, Gondwana ayaa mar kale u soocantay qayb madax-bannaan, kadibna iyaduna waxay bilowday kala go'itaan tartiib ah. Afrika iyo Koonfur Ameerika ayaa kala fogaaday, taasoo furtay Badweynta Atlantik ee koonfureed. Hindiya waxay u dhaqaaqday woqooyi ilaa ay kula dhacday Aasiya, isku dhac ka dhashay buuraha Himalaya. Australia iyo Antaarktika ayaa ugu dambeeyay kala go'itaanka, taasoo saameysay socodka biyaha badda ee ku wareegsan Antaarktika iyo qaboojinteeda.
Caddaynta
Caddaynta ugu caansan waxaa ka mid ah fossilka dhirta Glossopteris, oo laga helay Afrika, Koonfur Ameerika, Hindiya, Australia iyo Antaarktika. Sidoo kale waxaa jira fossil xayawaan sida Mesosaurus iyo Lystrosaurus, iyo lakabyo tilmaamaya baraf qaaradeed oo isku wakhti ah. Habdhismeedka dhagaxyada iyo silsiladaha buuraha ee is-raacaya marka qaaradaha dib loo isku dhejiyo ayaa xoojiya.