Guruubka 10
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
53 luqadood
Guruubka 10 (waxaa sidoo kale loo yaqaan Qaybta 10 ee curiyeyaasha) waa tiirka toban-aad ee jadwalka xilliyeed ee curiyeyaasha kiimikada. Wuxuu ka kooban yahay afar curiye: nikkel (Ni), palladium (Pd), platinum (Pt) iyo darmstadtium (Ds). Dhammaantood waxay ka tirsan yihiin curiyeyaasha kala-guurka (transition metals), taas oo macnaheedu yahay in xayndaabkooda elektaroonigga ah ee d uu qayb ka buuxsan yahay.
Saddexda curiye ee dabiiciga ah — nikkel, palladium iyo platinum — waa biraha adkaysi leh, midab cad-cawlan leh, oo la duubi karo (malleable) oo fiilo laga samayn karo (ductile). Waxay caan ku yihiin awoodda ay u leeyihiin in ay u shaqeeyaan sida 'catalyst' – walax dedejisa fal-celin kiimikaad iyada oo aan isku beddelin. Darmstadtium waa curiye macmal ah (synthetic), oo laga sameeyay shaybaar, aadna u degganaansho yar.
Sifooyinka guud
Curiyeyaasha guruubka 10 waxay leeyihiin heerar kulaylka dhalaalidda oo sarreeya, gaar ahaan platinum. Waxay isku dhafan karaan heerar oksideyn kala duwan, laakiin +2 waa mid ka mid ah kuwa ugu caansan nikkel iyo palladium; platinum-ka +2 iyo +4 labaduba caadi ah. Qaab-dhismeedka elektaroonigga ah ee guruubkan ma raaco hab isku mid ah: nikkel waxaa loo qoraa 3d⁸4s², palladium 4d¹⁰ oo aan lahayn elektaroon 5s ah, halka platinum ay tahay 5d⁹6s¹. Kala duwanaanshahan waa mid ka mid ah sababaha ay guruubkan sifooyinkiisa aan si toos ah hoos uga socon tiirka.
Helitaan iyo soo saarid
Nikkel waa curiyaha ugu badan guruubka marka la eego joogitaanka dhulka, waxaana laga soo saaraa macdano sida sulfides iyo laterites. Palladium iyo platinum waxay ka mid yihiin biraha koox ahaan loo yaqaan 'platinum group metals' (PGM), waxayna dabiicigii inta badan la socdaan; waxaa sidoo kale lagu helaa sida wax-soo-saar dheeraad ah oo ka baxa soo saarista nikkel iyo copper.
Isticmaalka
Nikkel waxaa loo isticmaalaa in lagu sameeyo bir isku dhafan (alloys) sida stainless steel, iyo sidoo kale batteriyada (nikkel-metal hydride). Palladium iyo platinum waxaa lagu isticmaalaa qalabka nadiifiya neefta baabuurta (catalytic converters), qalabka caafimaadka, ilkaha, iyo qaar ka mid ah dawooyinka kansarka ee ku saleysan platinum. Platinum waxaa sidoo kale loo isticmaalaa qalabka cabbirka kulaylka iyo dahabka la xidha (jewellery).
Darmstadtium
Darmstadtium waa curiye aad u culus, oo laga sameeyay shaybaarada nukliyeerka ee Jarmalka. Nuqulladiisa oo dhan waa kuwo radioactive ah oo mudo aad u gaaban jiraya, sidaas darteed sifooyinkiisa kiimikada lagu tijaabiyay aad bay yar yihiin, oo inta badan waxaa lagu saadaaliyaa xisaab-xisaabin (theory).