Guruubka 5
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
59 luqadood
Guruubka 5 (waxaa sidoo kale loo yaqaan qaybta 5 ee curiyeyaasha) waa mid ka mid ah tiirarka shaxda xilliyadeed ee curiyeyaasha kiimikada. Waxaa ku jira vanadium (V), niobium (Nb), tantalum (Ta) iyo dubnium (Db). Dhammaantood waa birro kala guur ah (transition metals), taas oo la micno ah in xayndaabkooda elektaroonigga ah uu ka buuxsamayo qaybta d.
Curiyeyaasha guruubkan waxay wadaagaan shan elektaroon oo ku jira xayndaabka ugu dibadda ah (elektaroonnada valence). Sababtaas awgeed waxay badanaa muujiyaan heer oksideyn oo ah +5, gaar ahaan niobium iyo tantalum. Vanadium, si ka duwan, waxay si isku mid ah u yeelan kartaa heerar kala duwan sida +2, +3, +4 iyo +5, taasoo siisa midabyo kala duwan marka ay xal ku jirto.
Sifooyinka guud ee jireed
Saddexda curiye ee dabiiciga ah — vanadium, niobium iyo tantalum — waa birro adag, midab cawlan-caddaan ah leh, oo heerarkooda dhalaalidda aad u sarreeyaan. Tantalum iyo niobium waxay caan ku yihiin iska caabbinta daxalka, maadaama dusha sare ay ka samaysanto lakab oksaydh ah oo ilaaliya birta gudaheeda. Cufnaantu way kordhaa marka tiirka hoos loo dhaadhaco: tantalum aad ayuu uga culus yahay vanadium.
Niobium iyo tantalum waxay leeyihiin cabbir atam oo aad isugu dhow, arrin ka dhalatay saameynta la yiraahdo isku-dhufashada lanthanide-ka (lanthanide contraction). Taasi waxay sababtaa in labada curiye si isku mid ah ula falgalaan, oo ay kala saaristoodu macdanta ka dhex jirtaa ay tahay hawl adag oo tallaabo badan leh.
Isticmaalka warshadaha
Vanadium waxaa inta badan lagu daraa birta si loo helo bir-isku-dhaf (alloy) xoog badan oo culays iyo kulayl u adkaysta; waxaa sidoo kale loo isticmaalaa kicin-yaqaan (catalyst) howlaha kiimikada qaarkood. Niobium waxaa loo adeegsadaa bir-isku-dhafyada superconducting-ka ah iyo biraha adag ee dhismaha. Tantalum waxaa loo isticmaalaa qalabka korantada, gaar ahaan capacitor-yada aaladaha yaryar, iyo qalabka caafimaadka ee jirka la geliyo, sababtoo ah kama falgalo unugyada jirka.
Dubnium
Dubnium waa curiye macmal ah oo aan dabiiciga ahaan dhulka laga helin. Waxaa lagu abuuraa qalabka lagu shaqaaleysiiyo atamyada (particle accelerators) iyadoo la isku dhufto atamyo culus. Isotobyadiisa oo dhan waa kuwo shucaac sii daaya oo nolol-badhkoodu aad u gaaban yahay, sidaas darteed lama isticmaalo hawlo warshadeed; cilmi-baaristiisa waxay ku ekaan tahay tijaabooyin yaryar oo shaybaar.