Guruubka 9

Guruubka 9 waa mid ka mid ah tiirarka (guruubyada) shaxda xilliyeed ee curiyeyaasha kiimikada. Waxaa ku jira kobalt (Co), roodiyum (Rh), iridiyum (Ir) iyo meitneriyum (Mt). Dhammaantood waa biraha kala-guurka ah (transition metals), taas oo la micno ah in elektaroonnadooda shaqeeya ay ku jiraan qolof d ah oo aan buuxsamin.

Magaca 'Guruubka 9' waxaa la isticmaalaa habka IUPAC ee tiiraha 1 ilaa 18 loo tiriyo. Habab hore oo la isticmaali jiray, kobalt, roodiyum iyo iridiyum waxaa lagu darsan jiray koox weyn oo la odhan jiray 'Guruubka VIII' ama 'guruubyada birta', taas oo isugu jirtay tiirarka 8, 9 iyo 10.

Xubnaha

Kobalt waa bir cawl-buluug ah oo magnetigga leh, waxaana laga helaa macdanno ay ku jirto nikkel iyo naxaas. Roodiyum iyo iridiyum waxay ka mid yihiin kooxda birta plaatiin-nooca ah (platinum group metals); labaduba waa naadir, aad bay u adkeystaan miridhka (corrosion), qiimahooduna waa sarreeyaa. Meitneriyum waa curiye macmal ah oo si degganaansho yar leh loo soo saaray tiro atamyo ah oo aad u yar; sifooyinkiisa kiimikaad si buuxda looma cabbirin.

Sifooyinka guud

Xubnaha guruubkan waxay caadi ahaan leeyihiin heerar oksideyshan kala duwan, oo ay ka mid yihiin +2 iyo +3 kobalt, halka roodiyum iyo iridiyum ay inta badan muujiyaan +1 iyo +3. Waxay samaystaan xiriirro kakan (complexes) oo muhiim u ah cilmiga kiimikada koordineyshanka. Kulaylka dhalaalidda iyo cufnaanta guud ahaan way kordhaan marka hoos loo dhaadhaco guruubka, iridiyumna waa mid ka mid ah curiyeyaasha ugu cuf badan ee la yaqaan.

Isticmaalka

Kobalt waxaa loo isticmaalaa birta la isku qasay ee kulaylka u adkaysata, midabbada buluugga ah ee dhoobada iyo muraayadaha, iyo elektarooddyada baytariyada laytiyam-ayoon-ka ah. Roodiyum waxaa badanaa lagu daraa qalabka nadiifiyaha qiiqa baabuurta (catalytic converter). Iridiyum waxaa loo adeegsadaa qalabka u adkaysta kulaylka sare, sida shamacyada kulaylka iyo weelasha kristal-koritaanka.