Haafniyaam

Haafniyaam (astaanta kiimikada Hf) waa curiye bir ah oo lambarkiisa atomiga yahay 72. Waa bir cawlan-dhalaalaysa, culus, oo aad u adkeysata heerkul sare. Kooxda afaraad ee shaxda xilliyeed ayuu ka mid yahay, oo aad ayuu ugu dhow yahay sirkooniyaam (Zr) ee ka sarreeya, taasoo ka dhigaysa mid ka soocidda labada bir ay adag tahay.

Haafniyaam laguma helo si gaar ah ceeriin dhulka ku jira. Inta badan waxaa lala helaa macdanta sirkooniyaam sida sirkoon (ZrSiO4), waxaana lasoo saaraa marka sirkooniyaam la nadiifiyo. Sababtoo ah sifooyinkooda kiimikada oo aad isugu dhow yihiin, kala saaridda waxay u baahan tahay habab gaar ah sida kala-saarid dareere-ku-saliid ah (solvent extraction).

Taariikhda helitaanka

Sannadkii 1923 ayaa laba cilmi-yaqaan oo Kobenhaagan (Denmark) ka shaqeynayay — Dirk Coster iyo George de Hevesy — ku ogaadeen curiyaha muunado sirkooniyaam ah iyagoo isticmaalaya falanqaynta raajada spectroscopy. Magaca 'hafnium' waxaa laga soo qaatay 'Hafnia', oo ah magaca Laatiin ee magaalada Kobenhaagan. Ka hor intii aan la helin, shaxda xilliyeed waxay muujinaysay in booska 72 uu banaan yahay.

Sifooyinka

Haafniyaam waa bir adag oo qurxoon-dhalaalaysa, oo heerkulka dhalaalistiisu aad u sarreeyo. Hawada, dusheeda waxaa ka samaysma layer oksaydh ah oo ka ilaaliya sanka (corrosion). Waxay iska caabbisaa biyaha iyo aashitooyinka badan, laakiin waxay ku milmi kartaa aashitada hydrofluoric. Marka boodh yar la sameeyo, waxay noqon kartaa mid si fudud gubata.

Isticmaalka

Isticmaalka ugu caansan waa qaybaha xakameynta warshadaha tamarta nukliyeerka. Haafniyaam si xoog leh ayuu nuugaa neutron-ka, taasoo ka dhigaysa mid ku habboon usha xakameynta (control rod), gaar ahaan matoorada nukliyeerka maraakiibta. Sirkooniyaam-ka nadiifka ah, oo neutron-ka aan si fiican nuugin, waxaa loo isticmaalaa dhuumaha shidaalka — sidaas darteed kala-saarista labada bir waa lama huraan. Haafniyaam sidoo kale waxaa loo isticmaalaa aloyyo heerkul sare u adkeysta ee matoorada dayaaradaha, iyo oksaydh-kiisa (HfO2) oo layer-ka insulator-ka ah ee transistor-yada microchip-yada casriga ah.