Haaydarojiin

Haaydarojiin (Ingiriisi: Hydrogen, astaan: H) waa curiyaha kiimikaad ee lambarkiisa atamku yahay 1, taasoo la micno ah in atamka mid kastaa uu leeyahay hal borotoon (walxo kharribadaysan oo ku jira udub-dhexaadka atamka). Waa curiyaha ugu fudud oo ugu qaab-dhismeed sahlan dhammaan curiyayaasha la yaqaan.

Xaaladaha caadiga ah ee heerkulka iyo cadaadiska, haaydarojiin waa gaas aan midab, ur iyo dhadhan lahayn, oo si fudud u shido. Wuxuu badanaa u jiraa qaab laba atam oo isku dhegan (H₂). Meelaha koonka (universe), haaydarojiin ayaa ah walaxda ugu badan, waana walaxda aasaasiga u ah xiddigaha.

Sifooyinka kiimikaad

Haaydarojiin wuxuu isku dhafmaa curiyayaal kala duwan. Marka uu ku milmo oksijiin isagoo gubanaya, wuxuu dhalinayaa biyo (H₂O). Sidoo kale wuxuu qayb ka yahay xeryahooda dabiiciga ah ee ay ka kooban yihiin nolosha, sida karbohaydraytyada, borotiinnada iyo saliidaha. Haaydarojiin wuxuu leeyahay saddex nooc oo isotoop ah (atamyo lambar atam isku mid ah laakiin miisaan kala duwan): brotiyum, deteeriyum iyo tiritiyum.

Sidii loo helay

Qarniyadii hore, kiimikoyaal kala duwan ayaa arkay gaas shidan oo ka soo baxa marka bir lagu daro aashito. Qarnigii 18-aad ayaa la aqoonsaday inuu yahay curiye gooni ah, magaca 'hydrogen' waxaa laga soo qaatay eray Giriig ah oo macnihiisu yahay 'biyo-abuure', maadaama gubashadiisu ay biyo dhalinayso.

Isticmaalka

Warshadaha, haaydarojiin waxaa loogu isticmaalaa soo-saarista amooniya (oo bacriminta beeraha lagu sameeyo), sifaynta saliidda cayriin, iyo hab-raacyada kiimikaad ee kale. Sidoo kale waxaa loo adeegsadaa shidaal saanadaha hawada sare iyo unugyada shidaalka (fuel cells) ee korontada dhaliya, halkaas oo wax-soo-saarka toos ah uu yahay biyo. Sababtaas awgeed, waxaa laga wada-hadlaa doorka uu ku yeelan karo tamarta mustaqbalka.