Haaydarokaarboon

Haaydarokaarboon (sidoo kale loo qoro haydarokaarboon) waa walax kiimikaad oo molecule-keedu ka kooban yahay kaarboon (C) iyo haaydarojiin (H) oo keliya. Waa saldhigga kiimikada organic-ga, maxaa yeelay kaarboonku wuxuu samayn karaa afar xidhiidh (bond), taasoo u oggolaanaysa inuu abuuro silsilado dhaadheer, laamo iyo goobaabin.

Haaydarokaarboonnada waxaa lagu helaa dabiici ahaan shidaalka dhulka hoostiisa: saliidda cayriin, gaaska dabiiciga ah iyo dhuxusha. Waxaa iyaga looga faa'iidaystaa tamar (marka la gubo) iyo sidoo kale walxaha bilowga ah ee laga sameeyo balaastigga, dawooyinka, bacriminta iyo kiimikooyin kale.

Qaybaha

Waxaa jira laba qaybood oo waaweyn. Kuwa aliphatic-ga ah oo silsilad ama goobaabin fudud ah, iyo kuwa aromatic-ga ah oo leh giraan gaar ah oo xasilloon sida benzene. Kuwa aliphatic-ga waxaa lagu kala saaraa nooca xidhiidhka: alkane (xidhiidh keli ah, tusaale methane iyo ethane), alkene (leh xidhiidh laba-tallaab ah, tusaale ethene), iyo alkyne (xidhiidh saddex-tallaab ah, tusaale ethyne).

Sifooyinka

Haaydarokaarboonnadu inta badan biyaha kuma milmaan, waayo molecule-yadoodu ma laha kala-qaybsanaan koronto (non-polar). Marka silsiladdu dheeraato, heerkulka karkarintu wuu kordhaa: kuwa ugu gaaban sida methane waa gaas, kuwa dhexe waa dareere sida batroolka, kuwa dhaadheerna waa shamac ama dhuuxan. Marka si buuxda loo gubo, waxay soo saaraan kaarboon laba-ogsaydh iyo biyo; gubasho aan dhammaystirnayna waxay dhalisaa kaarboon monoksaydh iyo qiiq.

Adeegsi iyo saameyn

Warshadaha shidaalka waxay saliidda cayriin ku kala saaraan hab la yidhaahdo kala-saarid heerkul (distillation), si ay u helaan batrool, naafto, keeriseen iyo saliido kale. Gubidda haaydarokaarboonnada ayaa il weyn u ah gaaska aqalka dhirta lagu koriyo ee kaarboon laba-ogsaydhka, taas oo la xidhiidha isbeddelka cimilada. Sidoo kale daadinta saliidda badaha waxay saameyn ku yeelataa nolosha biyaha.