Hab Neefsi
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
114 luqadood
Hab neefsi (af-Ingiriisi: respiratory system) waa nidaamka xubnaha jirka ee gudbiya oksijiin hawada ku jirta ilaa dhiigga, isla markaana ka saara kaarboon-labo-oksaydh (CO₂). Xubnaha muhiimka ah waa sanka, sanqaroorka, hunguriga hawada (larynx), qaanjada hawada (trachea), laamaha bronchus-yada iyo sambabbada. Muruqa ugu weyn ee neefsiga waa diaphragm, oo kala fogeeya laabta iyo caloosha.
Nidaamka waxaa loo kala saaraa laba qaybood: waddooyinka hawada (hawo-gudbin) iyo meesha isweydaarsiga gaaska. Hawadu waxay ku dhammaataa kiish yaryar oo la yiraahdo alveoli, kuwaas oo derbigooda aad u khafiif ah kula xiran yihiin xidid-yaryarada dhiigga (capillaries). Halkaas oksijiin iyo CO₂ ay isku beddelaan iyada oo ku socota faafid (diffusion), taas oo ku salaysan farqiga cadaadiska gaasaska.
Habka neefsiga
Neef-qaadis wuxuu bilaabmaa marka diaphragm iyo muruqyada u dhexeeya feeraha ay isku soo jiitaan, laabta ay ballaadhto, cadaadiskana ku hoos dhaco cadaadiska deegaanka. Hawada markaas gudaha ayay u soo galaysa. Neef-siidaynta caadiga ah waa mid nasasho leh: muruqyada ayaa dabacaya, sambabbadana laastigiinimadooda ayaa hawada dibedda u riixaysa. Xawaaraha iyo qoto-dheerida neefsiga waxaa maamula xarumo ku yaal dhuunta maskaxda (brainstem), oo dareemayaal ku qiyaasaan heerka CO₂ iyo pH-ka dhiigga.
Gaadiidka gaasaska
Oksijiinta badankeed waxaa qaada haemoglobin, borotiin ku jira unugyada dhiigga cas. CO₂ waxaa la qaadaa qaab kala duwan: qayb ahaan bicarbonate, qayb ahaan borotiinada ku xiran, qayb yarna dhibcaha dareeraha. Isku dheelitirka CO₂ wuxuu si toos ah saameeya pH-ka dhiigga, sidaas darteed neefsigu waa mid ka mid ah habka jirka uu ku ilaaliyo asiidh-saldhigga.
Difaac iyo nadaafad
Waddooyinka hawada waxay leeyihiin xuub xanuun-celin ah oo soo saara xaako, iyo tinno yaryar (cilia) oo dib u riixa qashinka iyo boodhka. Sanka wuxuu hawada diirriyaa oo qoyaan u kordhiyaa. Qufacu waa falcelin degdeg ah oo waddooyinka ka saara wasakh. Sambabbada waxay sidoo kale hoy u yihiin unugyo difaac (macrophages) oo cuna bakteeriyada gasha.
Cillado la xiriira
Cudurrada caanka ah waxaa ka mid ah asma (cidhiidhi waddooyinka hawada), cudurka sambabbada xannibma ee joogtada ah (COPD), oof-wareen (pneumonia), qaaxo iyo kansarka sambabbada. Sigaar-cabbidda, wasakhaynta hawada iyo shiddo shaqo (boodh, kiimiko) waa arrimo halis leh oo la aqoonsan yahay.