Habdhiska Taranka
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
104 luqadood
Habdhiska taranka (af-Ingiriisi: reproductive system) waa nidaam xubno jidhka ah oo shaqadiisa aasaasiga ah tahay soo saarista unugyada taranka iyo, noolaha qaar, xambaarista iyo korsashada uurjiifka. Waa nidaamka kaliya oo qofka nafsaddiisa aan u baahneyn si uu ku noolaado, laakiin nooca oo dhan u baahan yahay si uu sii jiro.
Aadanaha iyo naasleyda kale, habdhiskan wuxuu kala duwan yahay lab iyo dheddig. Labada dhinac waxay soo saaraan unugyo taran (gametes): dheddigga wuxuu soo saaraa ugxan (ovum), labkuna wuxuu soo saaraa xiniinyo-unug (sperm). Isku-darkooda oo la yiraahdo bacrinta (fertilization) wuxuu abuuraa zaygot, taasoo billowda korriinka uurjiifka.
Xubnaha habdhiska dheddigga
Xubnaha ugu muhiimsan waa ugxansidayaasha (ovaries), tuubooyinka ugxansidaha (fallopian tubes), ilmo-galeenka (uterus), sillimka (cervix) iyo siilka (vagina). Ugxansidayaashu waxay soo saaraan ugxanta iyo hoormoonno sida estrogen iyo progesterone. Bacrintu caadi ahaan waxay ka dhacdaa tuubada, ka dibna uurjiifku wuxuu ku dhegaa gidaarka ilmo-galeenka. Ilmo-galeenku wuxuu xambaaraa uurjiifka inta uurka socdo. Naasaha, in kastoo aan ka mid ahayn xubnaha taranka gudaha, waxay xiriir la leeyihiin nafaqeynta ilmaha ka dib dhalmada.
Xubnaha habdhiska labka
Waxaa ka mid ah xiniinyaha (testes), oo ku yaal kiishka xiniinyaha (scrotum) oo qabow yar u dhigga si soo saaristu u shaqeyso; tuubooyinka sida sida epididymis iyo vas deferens; iyo qanjidhada ku darsama dareeraha sida qanjidhka prostate iyo kiishashka semen (seminal vesicles). Xiniinyahu waxay soo saaraan xiniinyo-unugyo iyo hoormoonka testosterone. Guska (penis) wuxuu u adeegaa gudbinta semen-ka.
Xakameynta hoormoonka
Habdhiska taranka wuxuu ku shaqeeyaa amarro ka soo baxa maskaxda: hypothalamus wuxuu soo saaraa GnRH, kaasoo dhiirrigeliya qanjidhka pituitary inuu soo saaro FSH iyo LH. Kuwaas ayaa u sheega ugxansidayaasha ama xiniinyaha inay soo saaraan unugyo taran iyo hoormoonno. Nidaamkan wuxuu leeyahay celcelis-celis (feedback) taasoo heerarka hoormoonka ku dheellitirta. Dheddiggii, wareegga caadada wuxuu ku salaysan yahay isbeddelka hoormoonkan bishii kasta.
Korriin iyo kala duwanaansho noolaha
Xubnaha taranka waxay bilaabaan shaqadooda buuxda xilliga qaan-gaarnimada (puberty), marka hoormoonnadu kordhaan. Noolaha kale habdhiskan si kale ayuu u dhisan yahay: kalluunka iyo amfibiyaanka badankood bacrinta waa dibedda jidhka, shimbiraha waxay ukun dhalaan, dhirtuna waxay leeyihiin xubno taran oo ubaxa ku jira. Qaar ka mid ah noolaha yaryar waxay isku taraan iyada oo aan lab iyo dheddig isku darsamin (taran aan galmo lahayn).