Hadal
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
90 luqadood
Hadal waa habka bini'aadamku ku muujiyo luqad isagoo adeegsanaya codka afka. Waa qaabka ugu badan ee luqadda lagu gudbiyo: qofku wuxuu dhisaa dhawaaqyo (fonemo — dhawaaqyada ugu yar ee macnaha kala saara) kuwaas oo isugu tagaa erayo iyo jumlado. Hadalku wuxuu ka duwan yahay luqadda guud ahaan, maxaa yeelay luqad waxaa lagu gudbin karaa hab kale, sida qorista ama luqadda calaamadaha ee dhegoolaha.
Hadalka waxaa la barbardhigaa maqalka: hadalku waa geedi socod laba dhinac leh oo ka kooban soo saarid iyo aqbalid. Ku hadlaha ayaa hawada sanbabaha ka soo baxda u beddela mawjado cod ah, dhegeystaha ayaa mawjadahaas ku fasira aqoonta luqadeed ee uu hore u leeyahay.
Habka jireed ee hadalka
Hadalka wuxuu ku bilaabmaa hawo sanbabaha ka soo baxda. Hawadaas markay soo marto kalxanta (larynx), waxay gariirisaa xadhkaha codka, taasoo abuurta cod aasaasi ah. Kadib, aaladaha hadalka ee sare — carrabka, bushimaha, ilkaha iyo dhabxanaha — ayaa qaabeeya dhawaaqyada kala duwan. Kala duwanaanshaha booska carrabka iyo furitaanka afka ayaa kala saara shaqallada iyo shibbanayaasha.
Qaybaha barashada
Cilmiga fonetikada (phonetics) wuxuu daraaseeyaa dhawaaqyada hadalka sida ay yihiin — soo saariddooda, dhaqdhaqaaqooda hawada, iyo sida dhegtu u qaadato. Fonoloji (phonology) wuxuu daraaseeyaa sida dhawaaqyadu nidaam ugu shaqeeyaan luqad gaar ah, iyo sharciyada isbeddelka ee ka dhex jira. Qaybo kale sida cilmiga maskaxda luqadda waxay eegaan sida maskaxdu u qorsheyso oo u soo saarto hadalka.
Barashada carruurta
Ilmuhu wuxuu ku bilaabaa cod-samayn iyo ku celcelin dhawaaqyo (babbling) intii uusan erayo sheegin. Kadib waxaa yimaada wejiga erayga keliya, kaddibna isku-xirka laba eray, ilaa uu ka gaaro jumlado dhammaystiran. Xawaaraha barashadu wuu kala duwan yahay ilmo ilaa ilmo, laakiin kala horreynta wejiyada guud ahaan way isku mid tahay luqadaha caalamka.
Caqabadaha hadalka
Waxaa jira xaalado saameeya hadalka, sida gagabka (dhib ku jirta socodka hadalka), khaladaadka dhawaaqa, iyo afaasiya (aphasia) oo ah luwitaan luqadeed oo ka dhasha dhaawac maskaxeed. Dadka ay hadalku ku adag yahay waxay adeegsan karaan aalado gargaar ah oo qoraal cod u beddela, ama luqadda calaamadaha.