Hal (Kimisteri)

Hal waa astaan guud oo kimistariga lagu isticmaalo si loogu matalo mid ka mid ah shayada halojiinta ah. Halojiinnada waa kooxda curiyeyaasha ku jira tiirka 17-aad ee shaxda xilliyeed: fluorine (F), chlorine (Cl), bromine (Br), iodine (I), iyo astatine (At). Marka qoraagu doonayo inuu qaacido muujiyo iyada oo aan la cayimin curiyaha halojiinta ah ee gaarka ah, wuxuu meesha ku qoraa 'Hal'.

Isticmaalka Hal wuxuu inta badan ka muuqdaa kimistariga dabiiciga (organic chemistry), gaar ahaan qoraalka falcelinta guud. Tusaale ahaan, qaacidada R–Hal waxay tilmaamaysaa xarun kaarboon ah oo ku xidhan halojiin, halka R uu matalayo qayb hydrocarbon ah. Sidaas darteed hal falcelin oo keliya ayaa lagu sharrixi karaa dhammaan halojiinnada, iyada oo aan afar ama shan qaacido oo kala duwan loo baahnayn.

Sida loo isticmaalo qoraalka

Hal waa astaan matalaad ah (placeholder), ma aha curiye jira. Marka la qorayo qaacido gaar ah, waxaa lagu beddelaa calaamadda curiyaha dhabta ah: tusaale ahaan CH3–Hal waxay noqon kartaa CH3–Cl (chloromethane) ama CH3–Br (bromomethane). Astaamo la mid ah oo caadi ah waxaa ka mid ah R iyo R′ oo matala kooxo alkyl ah, X oo iyaduna badanaa halojiin matasho, iyo M oo matala bir (metal).

Sababta loo doortay

Halojiinnada waxay wadaagaan hab-dhaqan kimikaal oo isku dhow: dhammaantood waxay leeyihiin todoba elektaroon oo ku jira lakabkooda dibadda, waxayna u janjeeraan inay hal elektaroon qaataan. Sababtoo ah falcelinta ay galaan inta badan isku nooc bay tahay – oo kaliya xawaaraha iyo xoogga isku xidhku isbeddelaan – waxaa suurtogal ah in hal astaan lagu koobo. Kala duwanaanshaha muhiimka ah ayaa badanaa ah in xidhiidhka C–F uu aad u adag yahay halka C–I uu ugu jilicsan yahay, taas oo saamayn ku leh xawaaraha falcelinta beddelaadda.

Macnayaal kale ee 'Hal'

Erayga Hal wuxuu sidoo kale ka soo jeedaa xididka Giriigga ee 'hals' oo macnihiisu yahay 'cusbo'. Halkaas ayaa laga soo qaatay magaca 'halogen', oo micnihiisu yahay 'cusbo-dhaliye', maadaama curiyeyaashan ay birta la sameeyaan xeryo cusbo ah sida sodium chloride. Sidoo kale, ereyada halide iyo halogenation ee kimistariga isla xididkaas ayay ku salaysan yihiin.