Halbeegga Cirbixiyeenka (Astronomical unit)

Halbeegga cirbixiyeenka, oo badanaa lagu soo gaabiyo AU (astronomical unit), waa cabbir masaafo oo lagu isticmaalo sayniska xiddigiska. Wuxuu si dhow ugu dhigmaa fogaanta dhexdhexaadka ah ee u dhaxaysa Dhulka iyo Qorraxda. Qiimihiisa la isku raacay wuxuu ku dhow yahay 149,597,870,700 mitir, oo ah ku dhawaad 150 milyan oo kiiloomitir.

AU waxaa inta badan loo isticmaalaa in lagu sharraxo masaafooyinka gudaha nidaamka qorraxda: fogaanta meerayaasha, asteroids-ka iyo majaajiirta. Masaafooyinka ka baxsan nidaamka qorraxda badanaa waxaa lagu qiyaasaa sannad-iftiin ama parsec, maxaa yeelay AU way aad u yar tahay marka la barbardhigo.

Qeexid iyo qiimaha

Markii hore AU waxaa lagu qeexay xagga wareegga Dhulka: fogaanta dhexe ee wareegga (semi-major axis). Hase yeeshee wareegga Dhulku waa oval (ellipse), taas oo micnaheedu yahay in fogaantu sannadka oo dhan is beddesho. Sidaas darteed sannadaha dambe waxaa la doortay in AU laga dhigo tiro go'an oo mitir ah, halkii laga dhigi lahaa cabbir ku xiran dhaqdhaqaaqa Dhulka. Sidaas awgeed AU hadda waa tiro qeexan, ma aha mid la cabbiro mar kasta.

Sida loo cabbiray

Qarniyadii hore, cirbixiyeenno waxay isku dayeen inay ogaadaan cabbirka nidaamka qorraxda iyagoo isticmaalaya parallax — kala duwanaanshaha meesha shay ka muuqdo marka laga eego laba goob oo Dhulka ku kala fog. Dhacdooyinka Venus ee Qorraxda hor mara (transit) ayaa loo adeegsaday hab caan ah. Waqtiyada casriga ah, raadaarka loo diro Venus iyo xiriirka raadiyaha ee dayax-gacmeedyada meel-bannaanka ayaa siiya cabbiro aad u sax ah, waayo xawaaraha iftiinku waa mid la yaqaan.

Adeegsi iyo tusaalayaal

Marka la isticmaalo AU, masaafooyinka nidaamka qorraxda way fududaadaan. Tusaale ahaan, Meerkuri wuxuu Qorraxda ka jiraa ku dhawaad 0.39 AU, Mars ku dhawaad 1.5 AU, halka Jupiter uu ku dhow yahay 5.2 AU. Iftiinku wuxuu hal AU ku maraa ku dhawaad siddeed daqiiqo iyo koob-badh, taas oo ah muddada ay iftiinka Qorraxdu Dhulka ku soo gaarto.