Hanteynta

Hanteynta (Ingiriisi: Capitalism) waa nidaam dhaqaale iyo bulsho oo ku saleysan lahaanshaha gaarka ah ee hantida wax-soo-saarka — sida warshadaha, dhulka iyo maalgashiga — iyo in wax-soo-saarka iyo qaybinta badeecadaha lagu maareeyo suuq ay ka jirto tartan iyo qiimo isbeddelaya. Go'aannada dhaqaale waxaa inta badan qaata milkiilayaasha iyo maamulayaasha shirkadaha, iyagoo ujeeddadoodu tahay faa'iido (macaash) helitaan.

Nidaamku wuxuu ku tiirsan yahay laba xiriir oo aasaasi ah: kuwa hanta raasumaalka iyo kuwa iibiya shaqadooda mushahar. Lacagta, deynta, bangiyada iyo suuqa saamiyada ayaa u shaqeeya sida qalab lagu ururiyo maalgelin iyo lagu qaybiyo khatarta. Sharciga hantida iyo heshiisyada — oo dawladdu dhaqan-gelinayso — ayaa saldhig u ah.

Taariikh kooban

Ganacsiga iyo suuqyadu waa kuwo aad u duugoobay, laakiin hanteynta sida nidaam guud waxay soo baxday Yurub laga bilaabo qarniyadii dambe ee dhexe, iyadoo hormar ku timid ganacsiga fog, bangiyada Talyaaniga, iyo nidaamka "mercantilism" ee dawladuhu dhoofinta taageerayeen. Kacaankii warshadeed ee bilaabmay Ingiriiska qarnigii 18-aad wuxuu keenay wax-soo-saar makiinado ku shaqeeya iyo shaqaale badan oo magaalooyinka ku ururay, taasoo si weyn u ballaarisay nidaamka. Gumeysiga iyo ganacsiga caalamiga ah, oo ay ku jirtay addoonsiga, ayaa qayb ka ahaa ururinta raasumaalka xilligaas.

Astaamaha muhiimka ah

Afar arrimood ayaa badanaa lagu tilmaamaa: (1) lahaanshaha gaarka ah ee hantida wax-soo-saarka; (2) ururinta raasumaalka — faa'iidada oo dib loo maalgeliyo si loo ballaariyo wax-soo-saarka; (3) suuqyo qiimuhu ku go'o kala-doorasho iyo tartan, oo macluumaad siiya wax-soo-saarayaasha; (4) shaqo mushahar, oo shaqaaluhu iibiyaan awooddooda shaqo. Waxaa sidoo kale muhiim ah kala-qaybsanaanta shaqada iyo horumarinta tignoolajiyada, oo tartanku dhiirrigeliyo.

Noocyada iyo kala duwanaanshaha

Ma jiro hal qaab oo kaliya. Waxaa la kala saaraa hanteynta suuqa xorta ah (laissez-faire), oo faragelinta dawladda yar tahay; hanteynta bulsho-daryeel (sida qaar ka mid ah dalalka Waqooyiga Yurub), oo suuqa lagu daray canshuur sare iyo adeegyo dadweyne; iyo hanteynta dawladdu hoggaamiso, oo dawladdu si toos ah u tilmaanto maalgashiga iyo warshadaha. Dalal badan waxay leeyihiin dhaqaale isku-dhafan: suuq iyo qayb dadweyne oo wada jira.

Dooda ku saabsan

Taageerayaashu waxay ku doodaan in tartanku kordhiyo wax-soo-saarnimada, hal-abuurka iyo doorashada macmiilka, isla markaana qiimayaasha suuqu ay habeeyaan kheyraadka la'aanteed qorshe dhexe. Naqdiyeyaashu — gaar ahaan dhaqaale-yaqaannada Maarkiska iyo kuwa dhinaca deegaanka — waxay tilmaamaan kala-duwanaanta hantida, xasillooni-darrada wareegga dhaqaalaha (xiisado iyo hoos-u-dhac), shaqo-la'aanta, iyo saameynta deegaanka. Doodahaas waxay saldhig u yihiin siyaasadaha canshuuraha, xeerarka shaqada iyo sharciyada ka hortagga sinnaan-darrada suuqa ee dalal badan.