Hargab

Hargab (sidoo kale: hergab; Ingiriisi: influenza) waa cudur faafa oo saameeya marinnada hawada — sanka, hunguriga iyo mararka qaarkood sambabbada. Waxaa keena fayras (jeermis aad u yar oo aan lagu arki karin indhaha) oo loo yaqaan fayraska influenza. Cudurka wuxuu bilaabmaa si degdeg ah, wuxuuna keenaa qandho, madax-xanuun, xanuun muruqyada, daal, cunno-xumo iyo qufac qalalan.

Hargab caadi ahaan wuxuu ka bogsooda maalmo ilaa toddobaad gudahood iyada oo aan daawo gaar ah loo isticmaalin. Hase yeeshee dadka qaar — carruurta yaryar, dadka waayeelka ah, haweenka uurka leh, iyo dadka qaba cudurro joogto ah sida asma, sonkorow ama xanuun wadno — waxay halis ku jiraan inuu ku dhaco cudur dheeraad ah sida oof-wareen (sambab-barar).

Sababta iyo noocyada fayraska

Fayrasyada influenza waxaa loo qaybiyaa noocyo waaweyn: A, B, C iyo D. Nooca A iyo nooca B ayaa dadka ku dhaca xilliyo cudur-faafitaanka. Nooca A wuxuu sidoo kale ku nool yahay shimbiraha iyo xoolaha qaar, waana kan awoodda u leh inuu keeno faafitaan caalami ah (pandemic). Nooca A waxaa loo kala saaraa qaybo ku salaysan borotiinnada dusha fayraska ee loo yaqaan hemagglutinin (H) iyo neuraminidase (N), tusaale ahaan H1N1 iyo H3N2.

Fayraska si joogto ah wuu isbeddelaa. Isbeddel yar oo sannad kasta dhaca (antigenic drift) waxaa keena in difaaca jirka ee hore uu si buuxda u ilaalin waayo, taas oo sababta in tallaalka la cusboonaysiiyo. Isbeddel weyn oo lamahuraan ah (antigenic shift), oo dhaca marka laba fayras ay qaybo isweydaarsadaan, ayaa noqon kartaa sababta faafitaan caalami ah.

Sida u kala gudubto

Fayraska wuxuu ku kala gudbaa dhibicyo yaryar oo hawada gala marka qofka qaba qufco, hindhiso ama hadlo. Sidoo kale wuu ku gudbi karaa marka gacanta la taabato dusha wasakhoobtay, ka dibna sanka, afka ama indhaha. Muddada u dhaxaysa qaadista fayraska iyo bilowga calaamadaha waa maalin ilaa afar maalmood. Qofka wuu faafin karaa fayraska maalin ka hor inta uu calaamadaha muuqan, iyo dhawr maalmood kadib.

Kahortag iyo daaweyn

Tallaalka influenza ayaa habka ugu waaweyn ee kahortagga; waxaa lagu talinayaa in sannad kasta la qaato maadaama qaabka fayraska isbeddelo. Tallabooyinka kale waxaa ka mid ah gacmo-dhaqid joogto, af-daboolid marka la qufacayo, iyo in qofka buka guriga joogo. Daaweyntu inta badan waa nasasho, biyo badan iyo daawooyin qandho-dejin ah. Daawooyinka fayras-diidka ah sida oseltamivir waxaa la isticmaalaa marka loo baahdo, gaar ahaan dadka halista sare ku jira, waxayna ku shaqeeyaan si fiican marka goor hore la bilaabo. Antibiyootigyada fayraska ma dilaan; waxaa loo isticmaalaa kaliya haddii bakteeriya dheeraad ah ku dhacdo.