Hasiyaam

Hasiyaam (Ingiriis: Hassium, calaamad: Hs) waa curiye kiimikaad oo lambarkiisa atamiga yahay 108. Waa mid ka mid ah curiyeyaasha "culus-badan" (superheavy) ee aan dabiiciyan dhulka laga helin, ee kaliya lagu soo saaro makhaayadaha (accelerator) cufan-jebiyayaasha atamiga. Dhammaan isotobyadiisa waa shucur-siideeye (radioactive), waana kuwo si dhaqso ah u burbura.

Sababtoo ah tirada yar ee atamyada la soo saaro — mararka qaar dhowr atam oo keliya — sifooyinka Hasiyaam waxaa lagu qiyaasaa isbarbardhig la mid ah curiyeyaasha kooxdiisa iyo xisaabinta teoriga. Waxaa la geliyaa kooxda 8-aad ee shaxda xilliyeed, isla safka Osmiyaam iyo Birta, oo lagu tiriyaa macdan-kala-guur (transition metal).

Soo saarid iyo magac

Hasiyaam waxaa markii ugu horreysay la soo saaray 1984-tii xarunta cilmi-baarista cufan-jebinta ee GSI, magaalada Darmstadt, Jarmalka, koox uu hoggaaminayay Peter Armbruster iyo Gottfried Münzenberg. Habka loo isticmaalay wuxuu ahaa in shaandho macdan ah oo lead (Pb) ah lagu garaaco fallaadho birta (Fe) ah oo xawaare sare leh, sidaas oo ay laba nukleus isku dhaftaan oo ay ka dhalato nukleus cusub oo culus.

Magaca wuxuu ka soo jeedaa "Hassia", oo ah magaca Laatiinka ee gobolka Hessen ee Jarmalka, halkaas oo xarunta GSI ku taal. Magacan waxaa si rasmi ah loo ansixiyay 1990-meeyadii, ka dib doodo ku saabsan tirinta mudnaanta helitaanka curiyeyaasha culus.

Sifooyinka nukliyeerka

Dhowr isotob oo Hasiyaam ah waa la sameeyay. Kuwa culus, ee tirada nyuutaroonkooda sarreeyo, waxay caadi ahaan nolol dheer leeyihiin marka loo eego kuwa fudud. Isotobyada la aqoonsaday nolol-badhkoodu (half-life) waxay u dhexeeyaa milisikan ilaa dhowr ilbiriqsi. Burburka ugu badan waa siideynta walxaha alfa iyo kala-jabidda iskeed (spontaneous fission).

Kiimikada

Inkastoo atamyo yar oo keliya la haysto, cilmi-baarayaal waxay awoodeen inay sameeyaan tijaabooyin kiimikaad "atam-ka-mid" ah. Waxaa la muujiyay in Hasiyaam samayn karo oksaydh khafiif ah oo gaas u dhaqma, kaas oo la mid ah oksaydhka Osmiyaam. Natiijadaas waxay taageertay in Hasiyaam si sax ah loo dhigay kooxda 8-aad, waxayna caddaysay in xeerarka shaxda xilliyeed weli shaqeeyaan xitaa curiyeyaasha aad u culus.

Isticmaal

Hasiyaam ma leh isticmaal ganacsi ama farsamo. Muhiimaddiisa waxay ku koobantahay cilmi-baarista saldhigga: fahamka xasilloonida nukleuska culus, iyo baaritaanka aragtida ku aaddan "badweynta xasilloonida" (island of stability), oo ah aag lagu qiyaaso in nukleusyo culus oo nolol dheer leh ay ku suurtoobi karaan.