Hawmiya

Hawmiya (Haumea) waa jirid samada ah oo ku wareegaysa Qorraxda meel ka baxsan Neptune. Waxa loo kala saaray inay tahay meere-cufeed (dwarf planet) — jirid ku filan inay culayskeedu qaab wareeg ku dhow siiyo, laakiin aan safkeeda wareeg ka nadiifin jiridaha kale. Waxay ka mid tahay jiridaha xayiraadda Kuiper, oo ah goobta barafka iyo dhagaxa ee Nidaamka Qorraxda dibaddiisa ah.

Astaanta ugu caansan ee Hawmiya waa qaabkeeda: si degdeg ah ayay isugu wareegtaa xaraateeda, taasoo ka dhigtay mid fidsan oo ukun u eg halkii ay kubbad ahaan lahayd. Waxay leedahay laba dayax oo la aqoonsaday, waxaana lagu ogaaday inay leedahay giraan (ring) ku wareegsan — arrin aan caadi ka ahayn jiridaha noocaas ah.

Helitaanka iyo magaca

Hawmiya waxaa la helay sannadihii bilowga qarnigii 21-aad, iyadoo la isku hayay sheegashada helitaanka laba koox oo cilmi-baaris ah — mid Maraykan ah oo Mike Brown hoggaaminayay iyo mid Isbaanish ah. Magaca waxaa laga soo qaatay Haumea, oo ah ilaahad ka mid ah caqiidada dadka Hawaii ee dhalmada iyo bacrinta. Labada dayax ee la garwaaqsaday waxaa loo bixiyay magacyo la xiriira sheekooyinkaas.

Sifooyinka jireed

Wareegga xaraateed ee Hawmiya wuxuu ka mid yahay kuwa ugu degdegga badan jiridaha waaweyn ee Nidaamka Qorraxda: maalinteedu waa saacado yar oo keliya. Xoogga wareeggaas ayaa dhinacyada u kala jiiday, sidaas darteedna dhererkeeda dhinac waa ka badan yahay dhinaca kale. Dusheeda waxay muujineysaa calaamado barafka biyaha ah, waxayna iftiinka si xoog leh u celisaa. Culayskeeda cufan ee sarreeya waxaa loo micneeyaa in gudaheeda uu ku badan yahay dhagax, halka barafku uu ku jiro lakab dusha ah.

Dayaxyada iyo giraanta

Waxaa la aqoonsaday laba dayax oo Hawmiya ku wareegsan, oo mid ka mid ahi ka weyn yahay kan kale. Sannadihii dhexe ee tobankii 2010-naadka, marka Hawmiya ay hor martay xiddig (occultation), xogta la ururiyay ayaa muujisay giraan ku wareegsan — kaas oo ahaa markii ugu horreysay ee giraan lagu ogaado jirid ka baxsan meerayaasha waaweyn. Sidoo kale waxaa jira koox jiridaha yaryar ah oo qaab-dhismeedkoodu la mid yahay kan Hawmiya, oo loo malaynayo inay ka soo baxeen isku dhac hore.

Wareegga Qorraxda

Wareegga Hawmiya ee Qorraxda wuxuu qaataa boqollaal sano oo Dhulka ah, wuxuuna ku jiraa masaafo aad uga fog tan Neptune. Wareeggu waa mid dhinac u leexsan oo aan si buuxda u wareegsanayn, taasoo keenta in masaafada Qorraxda uu si weyn isugu beddelo inta lagu jiro wareegga. Ilaa hadda ma jirin duulimaad gaar ah oo booqday, marka macluumaadka intiisa badan waxaa laga helay telescope-yada Dhulka iyo hawada.