Heerkul

Heerkul (Ingiriisi: temperature) waa cabbir muujinaya heerka kulaylka ee shay ama meel. Fiisigiska dhexdiisa, waxa uu la xiriiraa dhaqdhaqaaqa (kinetic energy) ee celceliska ah ee walxaha yaryar ee shayga ka kooban yahay — atamyada iyo molecule-yada. Marka dhaqdhaqaaqoodu kordho, heerkulku wuu kor u kacaa.

Heerkulku wuxuu go'aamiyaa jihada uu kuleylku u socdo: kuleylku wuxuu ka gudbaa shayga heerkulkiisu sarreeyo una gudbaa kan hooseeya, ilaa labaduba ay isku heer gaaraan. Xaaladdaas waxaa loo yaqaan isu-dheelitirka kulaylka (thermal equilibrium).

Cabbirrada iyo miisaannada

Miisaanka Celsius wuxuu eber (0 °C) ka dhigay barta uu biyuhu barafoobo, 100 °C-na barta uu karkaro cadaadiska caadiga ah. Miisaanka Fahrenheit ayaa badanaa lagu isticmaalaa Mareykanka. Nidaamka caalamiga ah ee cabbirrada (SI) wuxuu adeegsadaa kelvin (K), oo eberkiisu yahay eberka saxda ah (absolute zero), taasoo ah heerka ugu hooseeya ee suurtogalka ah. Hal darajo Celsius iyo hal kelvin isku kala duwanaansho ayay leeyihiin.

Sida loo cabbiro

Termomitir (thermometer) waa qalabka lagu cabbiro heerkulka. Noocyada hore waxay ku tiirsanaayeen ballaadhinta dareeraha sida meerkuri ama aalkolo marka kuleyl la geliyo. Noocyada casriga ah waxay adeegsadaan koronto — tusaale ahaan thermocouple iyo qalabka isbeddelka iska-caabinta korontada. Sidoo kale waxaa jira habab fog oo lagu cabbiro shucaaca infrared-ka ee shayga ka soo baxa, oo loo isticmaalo meelo aan la taaban karin.

Kala duwanaanshaha kuleylka iyo heerkulka

Kuleylku waa tamar gudbaysa, halka heerkulku yahay xaalad muujinaysa heerka tamartaas. Laba shay oo isku heerkul ah waxay yeelan karaan tamar kuleyl kala duwan, sababtoo ah cabbirkooda iyo nooca walxaha ay ka kooban yihiin. Astaanta lagu qiyaaso inta tamar loo baahan yahay si heerkulku u kaco waxaa loo yaqaan awoodda kuleyl-qaadista (heat capacity).

Adeegsiga

Heerkulku wuxuu qayb ka yahay saadaasha hawada, caafimaadka (cabbirka jirka), warshadaha cuntada iyo kiimikada, iyo cilmi-baarista sayniska. Sidoo kale waa halbeeg lagu raadraaco isbeddelka cimilada, iyadoo la eegayo celceliska heerkulka dusha sare ee dhulka muddo dheer.