Hiddoside (bayoloji)

Hiddoside (sidoo kale loo yiraahdo hidde ama hiddosidaha) waa qayb ka mid ah DNA-ga (aashitada nukliyeeriga ah ee sida macluumaad u kaydsan unugga) oo xambaarsan tilmaan la isticmaalo si loo dhiso borotiin ama nooc RNA shaqo leh. Hiddosidayaasha waa unugyada aasaasiga ah ee hidde-wadaha (dhaxalka), waana iyaga qeybta astaamaha laga dhaxlo waalidiinta.

Hiddosidayaasha waxay ku yaalaan koromosoomyada, kuwaas oo ah dunsimo dhaadheer oo DNA iyo borotiinno isku duuban. Nooc kastaa wuxuu leeyahay tiro koromosoom iyo tiro hiddoside ah oo u gaar ah. Isbeddellada (mutation) ku dhaca DNA-ga hiddoside waxay beddeli karaan sida borotiinka la dhisayo u shaqeeyo, taasina waxay saameyn karta caafimaadka ama muuqaalka nooleyaasha.

Qaab-dhismeedka

DNA wuxuu ka kooban yahay laba dun oo isku wareegsan, mid walbana waxay leedahay saldhigyo (base) afar nooc ah: adenine (A), thymine (T), guanine (G) iyo cytosine (C). Kala-hormarka saldhigyadan ayaa ah farriinta hiddosidaha. Hiddoside caadi ah wuxuu leeyahay qaybo la turjumo (loogu yeedho exon nooleyaasha qaarkood) iyo qaybo aan la turjumin, iyo sidoo kale meelo maamul (promoter) oo go'aamiya goorta iyo inta hiddosidaha uu shaqeeyo.

Sida hiddosidaha u shaqeeyo

Shaqada hiddosidaha waxay marta laba tallaabo waaweyn. Marka hore, DNA-ga waxaa laga qoraa nuqul RNA ah (transcription). Ka dib, RNA-ga farriinta wuxuu tagaa ribosome-ka, halkaas oo saddex-saddex saldhig ah (codon) loo turjumo aashitooyin amino ah oo isku xidhma borotiin (translation). Borotiinadan ayaa qabta shaqooyinka unugga: enzyme-yada, dhismaha unugga, iyo farriimaha jirka.

Dhaxalka

Nooleyaasha badan, oo dadka ku jiraan, waxay hiddoside kasta ka helaan laba nuqul — mid hooyada, mid aabbaha. Nuqulladan kala duwan waxaa loo yaqaan alleles. Alle qaar waa kuwo xoog leh (dominant), qaarna waa kuwo daciif ah (recessive), taasina waxay qeexaysaa sida astaan gaar ah u muuqato. Gregor Mendel, cilmi-baare qarnigii 19-aad, wuxuu sameeyay tijaabooyin digir oo lagu aasaasay xeerarka dhaxalka ka hor inta aan qaab-dhismeedka DNA la ogaan.

Baaritaan iyo isticmaal

Farsamooyinka casriga ah waxay suurtageliyeen in kala-hormarka DNA la akhriso (sequencing), in hiddosidayaal la beddelo ama la hagaajiyo, iyo in cudurro hidde-wadaha ka dhasha la ogaado. Isticmaalka waxaa ka mid ah daawada shaqsiyeysan, beeraha, iyo cilmi-baarista taariikhda nooleyaasha.