Hiir

Hiir waa xilliga maalinta oo cirku iftiin leeyahay iyadoo qorraxdu ay ka hooseyso xariiqda cirifka (horizon). Iftiinkaas ma aha mid toos ah, waxaase keena jawiga dhulka oo firidhiya (kala firdhiya) fallaadhaha qorraxda ee kor uga dhacaya dabaqyada sare ee hawada. Sidaas darteed cirku wuu iftiimaa iyadoo qorraxda aan la arkin.

Hiirku waxa uu labo jeer ka dhacaa maalin kasta: subaxda, isagoo ka horreeya qorrax-soo-bax, iyo fiidkii, isagoo ka dambeeya qorrax-dhac. Muddada uu socdo waxay ku xidhan tahay meesha meel-joogga (latitude) iyo xilli-sanadeedka. Meelaha u dhow dhulbaraha wuu gaaban yahay, halka meelaha u dhow ulaha koonfureed iyo waqooyi uu si weyn u dheeraado.

Qeexid cilmiyeed

Falagyahannadu waxay hiirka u kala qaybiyaan saddex marxaladood oo ku salaysan inta ay qorraxdu ka hoos jirto cirifka. Marxaladda ugu horreysa waa tan caadiga ah (civil), oo ay qorraxdu ka hoos jirto ilaa lix darajo; wali waa la arki karaa waxyaabaha bannaanka iyadoo aan nal la shidin. Marxaladda labaad waa tan badmareenka (nautical), oo dhammaanaysa markay qorraxdu gaadho laba iyo toban darajo; badmareennadu waxay markaas arki karaan xariiqda badda iyo xiddigaha isku mar. Marxaladda saddexaad waa tan falagga (astronomical), oo dhammaanaysa markay qorraxdu gaadho siddeed iyo toban darajo; kaddib cirku wuxuu noqdaa mid madow oo buuxa.

Sababta iftiinka

Iftiinka hiirka wuxuu ka yimaadaa laba hab oo hawada ka dhaca: firdhinta (scattering) iyo laalaabidda iftiinka. Molecules-ka hawadu waxay si xoog leh u firdhiyaan midabada gaagaaban ee mawjadda leh, sida buluugga, taas oo cirka siisa midab buluug ah. Marka qorraxdu sii hoos u dhacdo, iftiinku wuxuu maraa waddo hawo dheer, midabada buluug waa laga saaraa, waxaana hadhaya guduud iyo huruud. Sidaas awgeed hiirku wuxuu badanaa leeyahay midabo casaan iyo oranji ah oo u dhow cirifka.

Kala duwanaanshaha goobaha

Meelaha ku dhow dhulbaraha, sida Soomaaliya, qorraxdu waxay si toos ah u dhaafaa xariiqda cirifka, sidaas darteed hiirku waa mid gaaban oo aan ka badnayn dhawr daqiiqo iyo saacad. Meelaha aadka u sarreeya ee waqooyi, xagaaga, qorraxdu ma gaadho darajooyinka lagu qeexay habeenka buuxa, taas oo keenta in hiirku habeen dhan socdo — waxaana loo yaqaanno habeenada iftiinka leh.

Adeegsi dhaqan iyo diin

Hiirku waa aasaas u ah qaybinta waqtiyada salaadda ee Islaamka: waqtiga subaxnimo wuxuu bilaabmaa marka iftiinka hiirka subax uu ka muuqdo cirifka bari, halka waqtiga cishaha uu bilaabmo marka casaanka hiirka fiid uu ka baaba'o cirifka galbeed. Sidoo kale, reer-guuraaga iyo badmareennada waxay hiirka u adeegsan jireen calaamad wakhti oo lagu qorsheeyo socdaalka iyo xerada.